ثبات بازار قارچ در آستانه رمضان با وجود کاهش تولید
بازار قارچ خوراکی در ماههای پایانی سال، در حالی به استقبال ماه مبارک رمضان میرود که برخلاف بسیاری از اقلام غذایی، نشانهای از التهاب قیمتی در آن دیده نمیشود. اظهارات رئیس انجمن پرورشدهندگان قارچ نشان میدهد مجموعهای از عوامل اقتصادی، الگوی مصرف و شرایط عرضه، باعث شده این محصول پروتئینی و پرمصرف، مسیر متفاوتی نسبت به دیگر بازارهای غذایی طی کند و حتی حذف ارز ترجیحی نیز نتواند شوک محسوسی به مصرف آن وارد کند.
ثبات قیمت قارچ در سایه قدرت خرید خانوارها
مهدی رجبی، رئیس انجمن پرورشدهندگان قارچ، با اشاره به شرایط اقتصادی خانوارها تأکید میکند که قدرت خرید مردم در سال جاری به گونهای بوده که تغییرات سیاستی مانند حذف ارز ترجیحی تأثیر مستقیمی بر میزان مصرف قارچ نداشته است. به گفته او، قارچ بهعنوان یک کالای غذایی با قیمت متوسط، جایگاه تثبیتشدهای در سبد مصرفی خانوار پیدا کرده و برخلاف برخی کالاهای پروتئینی گرانقیمت، از چرخه مصرف حذف نشده است.
بر اساس اعلام انجمن، قیمت هر کیلوگرم قارچ برای مصرفکننده نهایی در حال حاضر بین ۲۰۰ تا ۲۲۰ هزار تومان است و پیشبینی میشود با توجه به فضای حاکم بر بازار و افزایش تقاضای فصلی ماه رمضان، این نرخ تا پایان سال بدون نوسان باقی بماند. این ثبات قیمتی در شرایطی رخ میدهد که بسیاری از بازارهای کشاورزی و دامپروری با نوسانات شدید مواجه بودهاند.
ماه رمضان و تثبیت الگوی مصرف قارچ
قرار گرفتن در آستانه ماه مبارک رمضان، همواره یکی از متغیرهای مهم در تحلیل بازار مواد غذایی به شمار میرود. قارچ نیز از این قاعده مستثنی نیست. رجبی معتقد است الگوی مصرف در این ماه به گونهای است که نهتنها شوک افزایشی در قیمت ایجاد نمیکند، بلکه به دلیل پیشبینیپذیر بودن تقاضا، به ثبات بازار کمک میکند.
در سالهای اخیر، استفاده از قارچ در غذاهای سبک، سوپها و وعدههای افطار افزایش یافته و همین موضوع باعث شده تولیدکنندگان بتوانند برنامهریزی دقیقتری برای عرضه داشته باشند. به گفته فعالان این صنعت، رمضان دیگر به معنای جهش ناگهانی تقاضا نیست، بلکه به یک دوره مصرف باثبات و قابل مدیریت تبدیل شده است.
کاهش تولید قارچ زیر فشار هزینه نهادهها
با وجود ثبات در بازار مصرف، بخش تولید قارچ با چالشهای جدی روبهرو است. رئیس انجمن پرورشدهندگان قارچ با اشاره به کمبود و افزایش قیمت نهادههای اصلی تولید، بهویژه کلش و کمپوست، از کاهش محسوس تولید خبر میدهد. این نهادهها که ستون فقرات صنعت پرورش قارچ محسوب میشوند، طی ماههای اخیر با افزایش قیمت و محدودیت دسترسی مواجه شدهاند.
برآوردهای انجمن نشان میدهد تولید قارچ در سال جاری حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد نسبت به دورههای گذشته کاهش خواهد داشت. بر همین اساس، حداکثر میزان تولید کشور به حدود ۱۸۵ هزار تن میرسد؛ رقمی که فاصله قابل توجهی با ظرفیت بالقوه این صنعت دارد.
فاصله معنادار تولید واقعی با برآوردهای اولیه
کاهش تولید تنها به درصدهای کلی محدود نمیشود. رجبی اعلام میکند که میزان تولید قارچ در سال جاری، نسبت به برآوردهای اولیه صورتگرفته، بین ۳۰ تا ۳۵ هزار تن کمتر خواهد بود. این اختلاف نشان میدهد که شوک هزینهای نهادهها، بیش از آنچه پیشبینی میشد، بر تصمیم تولیدکنندگان اثر گذاشته و بخشی از واحدهای کوچک و متوسط را از چرخه تولید خارج کرده است.
کارشناسان معتقدند در صورتی که سیاستهای حمایتی مشخصی برای تأمین پایدار کمپوست و مواد اولیه اتخاذ نشود، این شکاف تولیدی میتواند در سالهای آینده عمیقتر شود و بازار را در معرض ریسکهای جدید قرار دهد، هرچند در کوتاهمدت اثر آن با مدیریت عرضه کنترل شده است.
صادرات غیررسمی و نقش آن در تعادل بازار
در کنار تولید و مصرف داخلی، صادرات قارچ نیز یکی از عوامل اثرگذار بر تعادل بازار محسوب میشود. رئیس انجمن پرورشدهندگان قارچ درباره آخرین وضعیت صادرات اعلام میکند که صادرات این محصول بهصورت غیررسمی در حال انجام است. هرچند آمار دقیقی از حجم این صادرات وجود ندارد، اما همین میزان خروج محصول از کشور باعث شده بخشی از مازاد احتمالی تولید جذب بازارهای خارجی شود.
به گفته فعالان صنف، صادرات غیررسمی اگرچه مزایایی برای تعادل عرضه دارد، اما در بلندمدت نمیتواند جایگزین یک سیاست صادراتی شفاف و پایدار باشد. نبود زیرساختهای رسمی صادرات، از جمله مشکلات بانکی و لجستیکی، مانع از آن شده که صنعت قارچ ایران سهم واقعی خود را در بازارهای منطقهای به دست آورد.
جایگاه ایران در مصرف جهانی قارچ
نگاهی به آمارهای جهانی نشان میدهد سرانه مصرف قارچ در دنیا بیش از ۶ کیلوگرم در سال است. این در حالی است که سرانه مصرف در ایران، حتی در پایتخت، فاصله زیادی با این عدد دارد. به گفته رجبی، سرانه مصرف قارچ در تهران هنوز به ۳ کیلوگرم در سال نرسیده است؛ رقمی که نشاندهنده ظرفیت بالای رشد مصرف در کشور است.
با این حال، پیشبینی میشود که در سال آینده، سرانه مصرف قارچ در تهران به حدود ۴ کیلوگرم برسد. افزایش آگاهی تغذیهای، گرایش به رژیمهای غذایی سالمتر و جایگزینی قارچ بهجای بخشی از پروتئینهای حیوانی، از جمله عواملی هستند که میتوانند این رشد را تسریع کنند.
قارچ؛ محصولی با آینده روشن اما نیازمند حمایت
صنعت پرورش قارچ در ایران، بهرغم برخورداری از دانش فنی مناسب و بازار مصرف رو به رشد، همچنان با چالشهای ساختاری مواجه است. نوسان قیمت نهادهها، نبود حمایت هدفمند، مشکلات صادراتی و فاصله مصرف داخلی با استانداردهای جهانی، از مهمترین موانع توسعه این صنعت به شمار میروند.
در عین حال، ثبات قیمت قارچ در بازار، آن هم در شرایطی که بسیاری از اقلام غذایی با افزایش قیمت روبهرو هستند، نشان میدهد این صنعت از انعطافپذیری بالایی برخوردار است. اگر سیاستگذاران بتوانند زنجیره تأمین نهادهها را ساماندهی و مسیر صادرات رسمی را هموار کنند، قارچ میتواند به یکی از مزیتهای پایدار بخش کشاورزی کشور تبدیل شود.
جمعبندی
مجموع دادهها و اظهارات رئیس انجمن پرورشدهندگان قارچ حاکی از آن است که بازار قارچ در آستانه ماه مبارک رمضان و تا پایان سال، از ثبات قیمتی برخوردار خواهد بود و حذف ارز ترجیحی تأثیر محسوسی بر مصرف این محصول نداشته است. با وجود کاهش ۲۰ تا ۲۵ درصدی تولید به دلیل افزایش هزینه نهادهها و فاصله ۳۰ تا ۳۵ هزار تنی با برآوردهای اولیه، مدیریت عرضه، صادرات غیررسمی و الگوی مصرف باثبات، مانع از بروز نوسان در بازار شده است. آینده این صنعت، بیش از هر چیز، به تصمیمات حمایتی و اصلاح ساختار تولید و صادرات وابسته است؛ تصمیماتی که میتوانند قارچ را از یک محصول باثبات به یک فرصت اقتصادی بزرگ تبدیل کنند.