تخم‌مرغ فله از بازار حذف می‌شود؛ طرح شناسنامه‌دار شدن ۱۰۰ درصدی کلید خورد / قیمت‌ها بالا می‌رود؟
وحید صالحی، رئیس سازمان دامپزشکی کشور، روز سه‌شنبه ۱۴ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد شناسنامه‌دار کردن کالاهای تحت نظارت این سازمان، به‌خصوص تخم‌مرغ خوراکی، از اولویت‌های اصلی است و هدف اکنون رسیدن به پوشش کامل این فرآیند است.
به گفته او، در یک دهه گذشته بخش قابل‌توجهی از مرغداری‌های تخم‌گذار و واحدهای مستقل بسته‌بندی وارد این چرخه شده‌اند و سازمان دامپزشکی اکنون به دنبال تحقق شناسنامه‌دار شدن ۱۰۰ درصدی است. صالحی همچنین اعلام کرده تخم‌مرغ‌های فله و فاقد مشخصات «به‌زودی» از بازار جمع‌آوری خواهند شد؛ هرچند در خبر منتشرشده هنوز تاریخ دقیق و ضرب‌الاجل سراسری برای اجرای کامل طرح اعلام نشده است.
معنای عملی این تصمیم آن است که مصرف‌کننده در زمان خرید باید بتواند منشأ محصول و اطلاعات اصلی آن را تشخیص دهد؛ مسئله‌ای که در فروش فله‌ای فعلی همیشه به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
شناسنامه‌دار شدن تخم‌مرغ یعنی چه؟
هدف اصلی طرح، صرفاً قرار دادن چند عدد روی یک بسته نیست. شناسنامه‌دار شدن در واقع بخشی از یک نظام رهگیری محصول از مبدأ تولید تا بازار مصرف است.
در قانون برنامه هفتم نیز شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی با هدف ایجاد قابلیت رهگیری، شناسایی مبدأ تولید و بهینه‌سازی نظارت پیش‌بینی شده است. ماده ۳۵ برنامه هفتم وزارت جهاد کشاورزی را مکلف کرده است فرآیند شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی را با مشارکت نهادهای مرتبط دنبال کند.
در مورد تخم‌مرغ، اطلاعاتی مانند نام یا مشخصات تولیدکننده، مبدأ تولید، تاریخ تولید و انقضا و کدهای رهگیری می‌تواند به مصرف‌کننده و دستگاه نظارتی امکان دهد محصول را دقیق‌تر شناسایی کند.
در ضوابط بهداشتی پیشین سازمان دامپزشکی برای برخی انواع تخم‌مرغ بسته‌بندی نیز درج شماره پروانه بهداشتی، تاریخ تولید و انقضا، شرایط نگهداری و کد رهگیری مورد تأکید قرار گرفته بود.
چرا دولت به دنبال حذف تخم‌مرغ فله است؟
مهم‌ترین مزیت حذف محصول فاقد هویت، افزایش امکان نظارت بر زنجیره تولید و توزیع است.
در عرضه فله‌ای سنتی، ممکن است مصرف‌کننده نداند تخم‌مرغ دقیقاً در چه تاریخی تولید شده، از کدام مرغداری آمده یا چه واحدی مسئول کیفیت آن است. این مسئله در صورت بروز تخلف یا مشکل بهداشتی، رهگیری محصول را پیچیده‌تر می‌کند.
در یک نظام شناسنامه‌دار، اگر محصول متعلق به یک محموله یا واحد مشخص باشد، امکان ردیابی منشأ آن بسیار بیشتر است. از همین رو رئیس سازمان دامپزشکی تأکید کرده که شناسنامه و مبدأ تولید، علاوه بر بعد نظارتی، برای تولیدکننده نیز به یک ابزار برندسازی و ایجاد اعتماد تبدیل شده است.
این موضوع می‌تواند به مرور بازار را از رقابت صرف بر سر قیمت، به سمت رقابت بر سر کیفیت، تازگی و اعتبار برند سوق دهد.
آیا تمام تخم‌مرغ‌ها الزاماً باید در جعبه‌های کوچک عرضه شوند؟
یکی از ابهام‌های مهم طرح به مفهوم «بسته‌بندی» مربوط می‌شود.
بر اساس تجربه مقررات گذشته، بسته‌بندی لزوماً به معنی قرار گرفتن محصول در بسته‌های شش یا ۹ عددی لوکس و گران‌قیمت نیست. اسناد و توضیحات قبلی سازمان دامپزشکی انواع دیگری از بسته‌بندی مانند شانه‌های شیرینگ‌شده و بسته‌های بزرگ‌تر را نیز در نظر گرفته‌اند.
بنابراین اجرای طرح لزوماً نباید به حذف شانه‌های معمول ۳۰ عددی منجر شود؛ مهم‌تر آن است که محصول قابل رهگیری و دارای مشخصات روشن باشد.
این نکته از نظر قیمت نیز مهم است، زیرا اگر تمام بازار به سمت بسته‌بندی‌های کوچک و پرهزینه هدایت شود، هزینه نهایی برای خانوار افزایش بیشتری خواهد داشت. اما اگر شانه‌های بزرگ و اقتصادی نیز با اطلاعات کامل و بسته‌بندی استاندارد عرضه شوند، فشار هزینه می‌تواند محدودتر باشد.
حذف تخم‌مرغ فله قیمت را بالا می‌برد؟
این مهم‌ترین سؤال برای مصرف‌کننده است.
شناسنامه‌دار شدن به خودی خود به معنای افزایش قیمت تخم‌مرغ نیست، اما بسته‌بندی، چاپ اطلاعات، حمل استانداردتر و کنترل‌های بیشتر هزینه‌هایی به زنجیره اضافه می‌کند. میزان انتقال این هزینه به مصرف‌کننده به مدل اجرای طرح بستگی دارد.
در بازار تخم‌مرغ، فاصله قیمت تولیدکننده تا خرده‌فروشی از مدت‌ها قبل محل اختلاف بوده است. رئیس اتحادیه مرغداران میهن پیش‌تر اعلام کرده بود مرغداران در مقاطعی تخم‌مرغ را پایین‌تر از نرخ‌های مورد انتظار عرضه کرده‌اند و بخشی از افزایش قیمت در شبکه توزیع شکل می‌گیرد.
از طرف دیگر، تولیدکنندگان امسال حتی از مازاد عرضه نیز خبر داده‌اند. در یکی از آخرین گزارش‌های اتحادیه، مازاد ماهانه حداقل ۱۵ هزار تن تخم‌مرغ مطرح شده و مرغداران از فروش محصول پایین‌تر از هزینه تمام‌شده گلایه کرده‌اند.
بنابراین اگر عرضه فراوان باقی بماند، صرف اضافه شدن هزینه بسته‌بندی لزوماً به جهش سنگین قیمت منجر نمی‌شود؛ زیرا رقابت تولیدکنندگان و مازاد محصول می‌تواند بخشی از فشار را خنثی کند.
تولیدکنندگان با طرح مخالفت نکرده‌اند
نکته قابل‌توجه در اظهارات رئیس سازمان دامپزشکی این است که به گفته او، مقاومت جدی از سوی تولیدکنندگان مشاهده نشده است.
صالحی معتقد است تولیدکنندگان به این جمع‌بندی رسیده‌اند که درج تاریخ و مبدأ تولید می‌تواند به مزیت تجاری تبدیل شود و مصرف‌کننده نیز به محصول دارای مشخصات اطمینان بیشتری دارد.
برای واحدهای بزرگ و برندهای شناخته‌شده، اجرای این طرح حتی می‌تواند فرصت باشد؛ زیرا محصول شناسنامه‌دار به آنها اجازه می‌دهد کیفیت خود را از تخم‌مرغ‌های بی‌نام‌ونشان بازار متمایز کنند.
اما چالش اصلی ممکن است برای واحدهای کوچک‌تر و شبکه سنتی خرده‌فروشی ایجاد شود؛ جایی که باید هزینه تجهیز، بسته‌بندی، ثبت اطلاعات و تغییر شیوه توزیع مدیریت شود.
شناسنامه‌دار شدن چه تغییری برای خریدار ایجاد می‌کند؟
برای مصرف‌کننده، مهم‌ترین تغییر افزایش شفافیت خواهد بود.
خریدار به جای انتخاب صرفاً براساس ظاهر تخم‌مرغ یا گفته فروشنده، می‌تواند به اطلاعاتی مانند تاریخ تولید، مبدأ و مشخصات تولیدکننده دسترسی داشته باشد. این مسئله به‌خصوص در محصولی که تازگی و شرایط نگهداری در کیفیت آن نقش مهمی دارد، اهمیت زیادی دارد.
در صورت اجرای صحیح طرح، امکان مقایسه برندها نیز بیشتر می‌شود. تولیدکننده‌ای که کیفیت ثابت، بسته‌بندی مناسب و محصول تازه‌تر ارائه کند، اعتبار بیشتری در بازار به دست خواهد آورد.
همچنین در صورت بروز مشکل، امکان ردیابی یک سری تولید یا واحد خاص بسیار بیشتر خواهد بود؛ هدفی که اساس سیاست شناسنامه‌دار کردن در برنامه هفتم نیز بر آن تأکید دارد.
آیا تخم‌مرغ محلی و سنتی هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد؟
اگر هدف اعلام‌شده یعنی تحقق پوشش ۱۰۰ درصدی اجرایی شود، در نهایت عرضه تجاری تخم‌مرغ فاقد مشخصات نیز با محدودیت جدی روبه‌رو خواهد شد.
با این حال، جزئیات اجرای طرح برای شیوه‌های سنتی فروش، فروش مستقیم محلی و واحدهای کوچک هنوز در خبرهای رسمی امروز به‌طور کامل تشریح نشده است.
به همین دلیل، نمی‌توان از اظهارات فعلی نتیجه گرفت که از یک تاریخ مشخص تمام اشکال عرضه سنتی فوراً ممنوع می‌شود. آنچه فعلاً به‌طور رسمی اعلام شده، حذف تدریجی تخم‌مرغ‌های فله و فاقد مشخصات و حرکت به سمت پوشش صددرصدی است.
بازار تخم‌مرغ در آستانه یک تغییر ساختاری
تصمیم جدید سازمان دامپزشکی را می‌توان بیش از یک تغییر ظاهری در بسته‌بندی دانست.
اگر این طرح به‌طور کامل اجرا شود، بازار از مدلی که بخشی از محصول بدون اطلاعات دقیق فروخته می‌شود، به سمت زنجیره‌ای حرکت خواهد کرد که هر تخم‌مرغ تجاری قابل اتصال به یک مبدأ و تاریخ مشخص باشد.
برای مصرف‌کننده، نتیجه می‌تواند شفافیت بیشتر و امکان انتخاب آگاهانه‌تر باشد. برای تولیدکننده نیز فرصت برندسازی ایجاد می‌شود و برای دستگاه نظارتی، رهگیری محصول آسان‌تر خواهد شد.
با این حال، موفقیت طرح به یک شرط مهم وابسته است: هزینه اجرای شناسنامه‌دار کردن نباید به شکلی طراحی شود که فشار غیرضروری بر قیمت نهایی ایجاد کند.
با توجه به وجود ظرفیت تولید بالا و گزارش مازاد عرضه در بخش تخم‌مرغ، بازار از نظر تأمین محصول فعلاً با نشانه کمبود ساختاری روبه‌رو نیست. بنابراین چالش اصلی ماه‌های آینده احتمالاً نه تأمین تخم‌مرغ، بلکه نحوه انتقال بازار سنتی فله‌ای به یک شبکه شفاف، قابل رهگیری و در عین حال اقتصادی برای خانوارها خواهد بود.