هدفمندی یارانهها در بودجه ۱۴۰۵؛ روایت تاجگردون از تغییر مسیر یارانهها و گسترش کالابرگ
بررسی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ بار دیگر یکی از مهمترین و پرچالشترین موضوعات اقتصادی کشور یعنی هدفمندی یارانهها را به کانون توجه افکار عمومی و کارشناسان بازگردانده است. سخنان غلامرضا تاجگردون، رئیس کمیسیون تلفیق بودجه، در جریان بررسی جدول مربوط به هدفمندی یارانهها، تصویری روشن از تحولات ساختاری این بخش از بودجه ارائه میدهد؛ تحولی که نشان میدهد مسیر یارانهها در اقتصاد ایران بهطور بنیادین تغییر کرده و اکنون دولت برای حفظ سطح رفاه خانوارها، ناچار به تزریق منابع عمومی به این بخش است.
هدفمندی یارانهها؛ جدولی که هر سال بزرگتر میشود
تاجگردون در توضیح ماهیت جدول هدفمندی یارانهها تصریح کرد که این جدول بهطور کامل به منابع و مصارف مرتبط با یارانهها اختصاص دارد؛ از منابع حاصل از افزایش قیمت حاملهای انرژی گرفته تا یارانههایی که بهصورت مستقیم در بودجه پیشبینی میشود. به گفته او، این جدول سالبهسال بزرگتر میشود، نه از سر رشد کارآمدی، بلکه به این دلیل که سهم یارانهها در اقتصاد کشور در حال گسترش است.
افزایش اندازه این جدول در واقع بازتابی از فشارهای معیشتی و سیاستهای حمایتی است که دولتها برای جبران کاهش قدرت خرید مردم اتخاذ کردهاند. هرچه تورم بالاتر رفته و شکاف درآمد و هزینه خانوار عمیقتر شده، نقش یارانهها نیز پررنگتر شده است؛ موضوعی که خود را بهصورت مستقیم در اعداد و ارقام بودجه نشان میدهد.
جدول ۱۴ و نقش محوری کالابرگ در بودجه ۱۴۰۵
رئیس کمیسیون تلفیق بودجه با اشاره به جدول ۱۴ بودجه، آن را محل اصلی انعکاس اجرای طرح کالابرگ در سال جاری دانست. بر اساس توضیحات او، تغییرات قیمتی ناشی از اجرای کالابرگ و آثار آن بر منابع و مصارف یارانهای، همگی در این جدول گنجانده شده است. به بیان دیگر، هر تصمیمی که درآمدها یا هزینههای مرتبط با هدفمندی یارانهها را تغییر دهد، الزاماً باید در جدول ۱۴ منعکس شود.
این جدول، آنگونه که تاجگردون توصیف میکند، ماهیتی بالانسی دارد؛ یعنی تلاشی برای برقراری تعادل میان منابع و مصارف یارانهای. با این حال، نکته کلیدی آن است که در این تعادل، بخشی از زیان یارانهها از منابع عمومی جبران میشود؛ منابعی که میتوانست صرف توسعه زیرساختها یا کاهش کسری بودجه شود، اما اکنون برای حفظ سطح حمایت معیشتی مردم به کار گرفته میشود.
از دهه ۸۰ تا امروز؛ تغییر فلسفه اصلاح قیمت انرژی
تاجگردون برای درک بهتر شرایط کنونی، به روند تاریخی اصلاح قیمت انرژی بازگشت. او یادآور شد که در دهه ۸۰، زمانی که اصلاح قیمت حاملهای انرژی و پرداخت یارانهها آغاز شد، قانونگذار رویکردی متفاوت داشت. در آن مقطع، افزایش قیمتها بهگونهای طراحی شده بود که بخشی از منابع حاصل صرف پرداخت یارانه به مردم شود و بخشی دیگر به بودجه دولت کمک کند؛ بهطوری که حدود ۳۰ درصد منابع به دولت اختصاص مییافت.
این مدل بر این فرض استوار بود که اصلاح قیمتها، علاوه بر واقعیسازی نرخ انرژی، میتواند به کاهش وابستگی بودجه به نفت و تقویت منابع عمومی کمک کند. اما گذر زمان و تشدید فشارهای اقتصادی، این معادله را بهکلی تغییر داد.
امروز؛ کمک بودجه به یارانهها، نه یارانه به بودجه
به گفته رئیس کمیسیون تلفیق بودجه، شرایط امروز دقیقاً معکوس دهه ۸۰ است. اکنون نهتنها افزایش قیمتها کمکی به بودجه دولت نمیکند، بلکه از بودجه عمومی کشور، شامل منابع نفتی و درآمدهای مالیاتی، برای جبران کسری جدول هدفمندی و تأمین یارانهها استفاده میشود.
این سخنان نشان میدهد که هدفمندی یارانهها از یک ابزار اصلاح اقتصادی به یک سازوکار حمایتی تمامعیار تبدیل شده است. دولت برای جلوگیری از افت شدید رفاه خانوارها، ناچار است بخشی از منابع کلان خود را به پرداخت یارانه نقدی و غیرنقدی اختصاص دهد؛ روندی که پیامدهای مهمی برای پایداری مالی دولت دارد.
کالابرگ؛ محور جدید سیاست رفاهی
تاجگردون تأکید کرد که این تغییر مسیر در جهت رفاه بیشتر مردم و اجرای طرح کالابرگ انجام شده است. کالابرگ بهعنوان ابزار جدید سیاست رفاهی، تلاش میکند یارانهها را هدفمندتر کرده و آنها را مستقیماً به سبد معیشت خانوارها گره بزند.
بر اساس توضیحات او، هرگونه افزایش قیمت یا تغییر ناشی از نوسانات نرخ ارز نیز در همین جدول هدفمندی لحاظ خواهد شد. این بدان معناست که دولت تلاش میکند اثر شوکهای قیمتی را از طریق تقویت منابع کالابرگ و یارانهها تا حد امکان خنثی کند؛ هرچند این سیاست هزینههای قابلتوجهی برای بودجه به همراه دارد.
تورم و وعده افزایش سهم کالابرگ
نماینده گچساران در مجلس در بخش دیگری از سخنان خود به یکی از دغدغههای اصلی مردم یعنی تورم پرداخت. او از وجود قول و قرارهایی خبر داد که بر اساس آن، در صورت افزایش تورم، سهم کالابرگ نیز افزایش پیدا کند. این وعده اگرچه از منظر معیشتی امیدوارکننده است، اما از زاویه بودجهای پرسشهای مهمی را مطرح میکند؛ از جمله اینکه منابع لازم برای این افزایش از کجا تأمین خواهد شد و آیا بودجه عمومی توان تحمل این بار اضافی را دارد یا خیر.
چالشهای پیشروی هدفمندی یارانهها
سخنان تاجگردون بهروشنی نشان میدهد که هدفمندی یارانهها در آستانه بودجه ۱۴۰۵ با چالشهای ساختاری مواجه است. از یکسو، گسترش یارانهها و کالابرگ بهعنوان ابزار حمایت اجتماعی اجتنابناپذیر به نظر میرسد و از سوی دیگر، اتکای فزاینده به منابع عمومی، خطر تشدید کسری بودجه و فشار بر اقتصاد کلان را به همراه دارد.
در چنین شرایطی، سیاستگذار با دو راهی دشواری روبهروست؛ یا باید با اصلاحات عمیق اقتصادی و مهار تورم، نیاز به یارانهها را کاهش دهد، یا ناچار است هر سال سهم بیشتری از بودجه را به این بخش اختصاص دهد.
جمعبندی
اظهارات رئیس کمیسیون تلفیق بودجه درباره جدول هدفمندی یارانهها در بودجه ۱۴۰۵، تصویری شفاف از تغییر نقش یارانهها در اقتصاد ایران ارائه میکند. یارانهها که زمانی ابزاری برای اصلاح قیمت انرژی و کمک به بودجه دولت بودند، امروز به هزینهای سنگین برای بودجه عمومی تبدیل شدهاند؛ هزینهای که با هدف حفظ رفاه مردم و اجرای طرح کالابرگ پرداخت میشود. آینده این مسیر، بیش از هر چیز به توان دولت در مهار تورم، اصلاح ساختار بودجه و ایجاد تعادل میان حمایت اجتماعی و پایداری مالی وابسته است.