پشت پرده گرانی لوازم خانگی ایرانی فاش شد؛ جهش ۲۸۳ درصدی حمل‌ونقل و ۲۵۲ درصدی مواد اولیه / چرا تولید داخل ارزان نیست؟
بازار لوازم خانگی در هفته‌های اخیر بیش از گذشته تحت تأثیر افزایش هزینه‌های تولید و رکود تقاضا قرار گرفته است.
نسرین اوجاقی، دبیرکل انجمن صنایع لوازم خانگی ایران، در گفت‌وگویی که دوشنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد، اعلام کرد برای بررسی دلایل افزایش قیمت محصولات باید مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی را در نظر گرفت.
به گفته او، نرخ ارز، هزینه مواد اولیه، حقوق و دستمزد، قیمت انرژی و هزینه حمل‌ونقل همگی بر قیمت تمام‌شده محصولات اثرگذار هستند.
نکته مهم اینکه گرانی لوازم خانگی را نمی‌توان تنها به وارداتی بودن قطعات نسبت داد.
حتی محصولی که در داخل کشور تولید می‌شود، برای ساخت بدنه، قطعات پلاستیکی، تجهیزات الکترونیکی و بسته‌بندی به مواد اولیه نیاز دارد؛ موادی که بخشی از آنها در ایران تولید می‌شوند، اما قیمتشان همچنان از متغیرهای ارزی و هزینه‌های تولید تأثیر می‌پذیرد.
این مسئله باعث شده داخلی‌سازی، اگرچه وابستگی مستقیم به واردات محصول نهایی را کاهش داده، نتواند صنعت را از تورم هزینه‌ها مصون نگه دارد.
جدول افزایش قیمت مواد اولیه لوازم خانگی؛ رکورد رشد به کدام بخش رسید؟
براساس آماری که دبیرکل انجمن صنایع لوازم خانگی به نقل از گزارش‌های وزارت صمت و داده‌های بورس کالا اعلام کرده، تغییرات هزینه‌ای طی یک سال منتهی به شهریور ۱۴۰۵ به شرح زیر بوده است:
| عامل یا ماده اولیه | میزان افزایش اعلام‌شده |
|---|---|
| نرخ دلار مبنای بانک مرکزی | ۱۳۴٪ |
| پلی‌پروپیلن | ۲۵۲٪ |
| مواد پلیمری ABS | ۲۲۳٪ |
| ورق گرم فولادی | ۱۳۵٪ |
| ورق گالوانیزه | ۱۴۶٪ |
| ورق سرد فولادی | ۱۴۵٪ |
| هزینه حمل دریایی | بیش از ۲۸۳٪ |
این ارقام، میزان افزایش هزینه یا قیمت هر نهاده را نشان می‌دهند، نه سهم آن نهاده در قیمت نهایی یک دستگاه یخچال یا ماشین لباسشویی.
برای مثال، افزایش ۲۵۲ درصدی پلی‌پروپیلن به معنای افزایش ۲۵۲ درصدی قیمت تمام‌شده همه لوازم خانگی نیست؛ زیرا سهم مصرف این ماده در محصولات مختلف یکسان نیست.
همچنین در گزارش جداگانه‌ای از معاملات بورس کالا که در شهریور منتشر شد، رشد ۲۹۶.۳ درصدی پلی‌پروپیلن ثبت شده بود. تفاوت آمارها می‌تواند به بازه زمانی، نوع محصول و مبنای مقایسه مربوط باشد؛ بنابراین مقایسه مستقیم این درصدها بدون یکسان‌سازی داده‌ها دقیق نیست.
چرا با داخلی‌سازی ۷۰ درصدی، لوازم خانگی همچنان گران می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بازار این است که چرا تولید داخل همچنان تا این اندازه به نوسانات ارزی حساس است.
براساس اعلام وزارت صنعت، معدن و تجارت، حدود ۷۰ درصد صنعت لوازم خانگی داخلی‌سازی شده است.
رضا انصاری، معاون صنایع عمومی وزارت صمت، روز ۱۶ مهر نیز این رقم را تأیید کرد و گفت ۳۰ درصد باقی‌مانده همچنان اهمیت زیادی دارد.
اما داخلی‌سازی ۷۰ درصدی به معنای حذف کامل وابستگی ارزی از ۷۰ درصد تولید نیست.
ممکن است بدنه یک یخچال در داخل کشور ساخته شود، اما قیمت ورق فولادی مورد استفاده در آن تحت تأثیر نرخ ارز، قیمت‌های جهانی و سازوکار بورس کالا قرار داشته باشد.
همچنین یک کارخانه داخلی ممکن است برای تولید قطعات پلاستیکی، مواد پتروشیمی را از تأمین‌کننده ایرانی خریداری کند، اما قیمت آن ماده با تغییرات بازارهای جهانی و نرخ‌های مبنای داخلی جابه‌جا شود.
در نتیجه، حتی بدون واردات مستقیم بسیاری از قطعات، افزایش هزینه مواد اولیه به کارخانه منتقل می‌شود.
به بیان ساده، تولید داخلی لزوماً به معنای قیمت‌گذاری مستقل از بازار ارز نیست.
نقش فولاد و پتروشیمی در گرانی یخچال و ماشین لباسشویی
ورق فولادی یکی از مواد اصلی تولید بدنه یخچال، ماشین لباسشویی، اجاق گاز و برخی دیگر از لوازم خانگی است.
افزایش قیمت ورق گرم، سرد و گالوانیزه می‌تواند هزینه ساخت بدنه و قطعات فلزی را افزایش دهد.
از طرف دیگر، مواد پتروشیمی در تولید قطعات پلاستیکی، محفظه‌ها، پوشش‌ها و اجزای مختلف لوازم خانگی کاربرد دارند.
برای نمونه، ABS به دلیل ویژگی‌هایی مانند مقاومت مکانیکی و قابلیت شکل‌دهی، در ساخت برخی قطعات پلاستیکی استفاده می‌شود.
پلی‌پروپیلن نیز در تولید قطعات و تجهیزات پلیمری کاربرد دارد.
افزایش شدید قیمت این مواد می‌تواند بخش مهمی از سرمایه در گردش کارخانه‌ها را درگیر کند.
نکته قابل‌توجه اینکه سهم فولاد و مواد پتروشیمی در همه محصولات یکسان نیست.
بنابراین افزایش قیمت مواد پلیمری ممکن است بر هزینه برخی محصولات بیشتر از گروه‌های دیگر اثر بگذارد، درحالی‌که رشد قیمت ورق‌های فولادی برای کالاهای دارای بدنه فلزی سنگین‌تر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
جهش ۲۸۳ درصدی هزینه حمل؛ فشار تازه بر تولیدکنندگان
یکی از آمارهای مهم اعلام‌شده از سوی انجمن صنایع لوازم خانگی، افزایش بیش از ۲۸۳ درصدی هزینه حمل دریایی است.
به گفته اوجاقی، محدودیت‌های ایجادشده در مسیرهای دریایی باعث شده هزینه انتقال مواد اولیه و قطعات افزایش پیدا کند.
این موضوع برای صنعتی که هنوز بخشی از نیاز خود را از خارج کشور تأمین می‌کند، اهمیت زیادی دارد.
افزایش کرایه حمل، هزینه بیمه، تغییر مسیرهای جابه‌جایی و طولانی شدن زمان تحویل می‌تواند سرمایه بیشتری را در فرآیند تأمین کالا درگیر کند.
اما رشد ۲۸۳ درصدی هزینه حمل نیز به معنای افزایش مشابه قیمت تمام‌شده محصول نیست.
اگر سهم حمل‌ونقل در هزینه تولید یک محصول پایین باشد، اثر مستقیم این افزایش محدودتر خواهد بود؛ درحالی‌که برای محصولی وابسته به قطعات وارداتی حجیم یا مسیرهای حمل پرهزینه، اثر آن می‌تواند بیشتر باشد.
برای تعیین سهم دقیق این عامل باید هزینه حمل هر محموله و میزان مصرف آن در محصول نهایی مشخص شود.
تولیدکنندگان لوازم خانگی با حداقل سود کار می‌کنند؟
دبیرکل انجمن صنایع لوازم خانگی معتقد است کاهش قدرت خرید مردم باعث شده تولیدکنندگان نتوانند تمام افزایش هزینه‌ها را به قیمت فروش منتقل کنند.
به گفته او، برخی شرکت‌ها تلاش می‌کنند در شرایط فعلی قیمت محصولات را تا حد امکان در سطح سربه‌سر نگه دارند.
بااین‌حال، این اظهارات را باید دیدگاه نماینده تولیدکنندگان دانست؛ زیرا برای ارزیابی میزان سود واقعی شرکت‌ها به صورت‌های مالی و اطلاعات هزینه‌ای آنها نیاز است.
در سوی دیگر بازار، حسین شهرستانی، نایب‌رئیس اتحادیه لوازم خانگی، روز ۱۹ مهر از افزایش حدود ۸۰ درصدی قیمت محصولات از نهم اسفند خبر داده است.
او همچنین تأکید کرده با وجود این افزایش قیمت، بازار با کمبود محسوس کالا مواجه نیست؛ زیرا تقاضای مصرف‌کنندگان کاهش یافته است.
این وضعیت نشان می‌دهد افزایش قیمت لوازم خانگی الزاماً به معنای افزایش سود تولیدکننده یا فروشنده نیست.
اما برای تشخیص اینکه چه میزان از رشد قیمت ناشی از هزینه واقعی تولید و چه میزان مربوط به حاشیه سود است، شفافیت اطلاعات مالی ضروری خواهد بود.
سهم واقعی دلار، فولاد و دستمزد در قیمت لوازم خانگی چقدر است؟
برای پاسخ دقیق به این پرسش باید ساختار هزینه هر محصول مشخص شود.
قیمت تمام‌شده یک دستگاه ماشین لباسشویی شامل مواد اولیه، قطعات داخلی و خارجی، دستمزد، انرژی، حمل‌ونقل، استهلاک تجهیزات و سایر هزینه‌های تولید است.
اگر سهم هر بخش از هزینه اولیه مشخص باشد، می‌توان اثر تغییر قیمت آن را محاسبه کرد.
برای مثال، در یک محاسبه صرفاً فرضی، اگر ماده‌ای ۲۰ درصد هزینه اولیه تولید را تشکیل دهد و قیمت آن ۵۰ درصد افزایش پیدا کند، اثر مستقیم این تغییر بر مجموع هزینه اولیه، با فرض ثابت ماندن سایر عوامل، حدود ۱۰ درصد خواهد بود.
بنابراین درصد افزایش یک نهاده را نباید با درصد افزایش کل قیمت محصول برابر دانست.
در حال حاضر، ارقام منتشرشده از سوی انجمن صنایع لوازم خانگی وزن دقیق هر عامل را در بهای تمام‌شده محصولات مختلف نشان نمی‌دهند.
در نتیجه، نمی‌توان با اطلاعات موجود ادعا کرد مثلاً ۴۰ درصد گرانی یخچال ناشی از دلار یا ۳۰ درصد آن نتیجه افزایش قیمت فولاد بوده است.
چنین محاسبه‌ای نیازمند اطلاعات واقعی شرکت‌ها و تفکیک هزینه‌ها برای هر گروه محصول است.
قیمت‌گذاری لوازم خانگی چگونه انجام می‌شود؟
سازوکار تعیین قیمت یکی دیگر از موضوعات مهم بازار است.
براساس توضیحات سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، چهار گروه ماشین لباسشویی، یخچال، یخچال‌فریزر و تلویزیون در گروه دوم کالایی قرار دارند.
قیمت‌گذاری این محصولات باید مطابق ضوابط مربوط و با هماهنگی نهادهای مسئول انجام شود.
در مقابل، برخی دیگر از گروه‌های لوازم خانگی در دسته کالاهایی قرار می‌گیرند که شیوه نظارت و تعیین قیمت متفاوتی دارند.
اوجاقی نیز اعلام کرده قیمت‌های جدید تولیدکنندگان براساس آنالیز هزینه و مطابق دستورالعمل‌های مربوط به سازمان‌های ذی‌ربط اطلاع داده می‌شود.
اما افزایش هزینه تولید به‌تنهایی مجوز هر نوع افزایش قیمت نیست.
نظارت بر صحت اسناد هزینه‌ای، میزان سود و رعایت ضوابط قیمت‌گذاری اهمیت دارد؛ موضوعی که باید همزمان با حمایت از استمرار تولید مورد توجه قرار گیرد.
رکود تورمی بازار لوازم خانگی؛ کالا هست اما مشتری نیست
یکی از ویژگی‌های بازار فعلی، همزمانی افزایش قیمت با کاهش تقاضاست.
برخلاف بازارهایی که کمبود شدید کالا عامل اصلی جهش قیمت است، فعالان صنفی می‌گویند در حال حاضر در بسیاری از گروه‌های لوازم خانگی کمبود محسوسی وجود ندارد.
مشکل اصلی آن است که قیمت محصولات از توان مالی بسیاری از خانوارها فاصله گرفته است.
در چنین شرایطی، مصرف‌کنندگان خرید یخچال، لباسشویی یا ماشین ظرفشویی را به تعویق می‌اندازند و برخی به سمت تعمیر دستگاه‌های قدیمی حرکت می‌کنند.
همزمان، فروشندگان با کاهش گردش موجودی و دشواری فروش اقساطی مواجه هستند.
ادامه این روند می‌تواند برای تولیدکنندگان نیز مشکل‌ساز شود؛ زیرا کاهش سفارش‌ها، امکان برنامه‌ریزی تولید و تأمین نقدینگی را محدود می‌کند.
پیش‌بینی قیمت لوازم خانگی در نیمه دوم مهر ۱۴۰۵
چشم‌انداز بازار لوازم خانگی در روزهای آینده به سه عامل اصلی وابسته است: نرخ ارز، قیمت مواد اولیه و میزان تقاضای مصرف‌کنندگان.
در سناریوی نخست، اگر هزینه فولاد، مواد پتروشیمی و قطعات وارداتی همچنان افزایش پیدا کند، احتمال فشار برای اصلاح دوباره قیمت کارخانه وجود خواهد داشت.
در سناریوی دوم، اگر نرخ ارز و قیمت نهاده‌ها تثبیت شود، ممکن است سرعت افزایش قیمت محصولات کاهش یابد.
در سناریوی سوم، ادامه رکود تقاضا می‌تواند باعث ارائه تخفیف در برخی فروشگاه‌ها یا افزایش رقابت بر سر فروش موجودی شود.
بااین‌حال، کاهش قیمت پیشنهادی یک فروشگاه لزوماً به معنای کاهش هزینه تولید کل صنعت نیست.
بنابراین برای پیش‌بینی دقیق‌تر باید هم فهرست قیمت کارخانه‌ها و هم قیمت معاملات واقعی بازار بررسی شود.
جمع‌بندی؛ آیا تولید داخل می‌تواند جلوی گرانی لوازم خانگی را بگیرد؟
صنعت لوازم خانگی ایران با وجود داخلی‌سازی حدود ۷۰ درصدی، همچنان در برابر افزایش هزینه‌های تولید آسیب‌پذیر است.
رشد ۱۳۴ درصدی نرخ ارز مبنا، افزایش شدید قیمت فولاد و مواد پتروشیمی و جهش هزینه حمل دریایی نشان می‌دهد منشأ فشار قیمتی تنها واردات محصول نهایی نیست.
از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید خانوارها باعث شده بازار نتواند تمام افزایش قیمت‌های پیشنهادی را به معاملات واقعی تبدیل کند.
نکته اصلی این است که داخلی‌سازی می‌تواند وابستگی به واردات را کاهش دهد، اما تا زمانی که هزینه مواد اولیه داخلی به نرخ ارز و نوسانات اقتصادی حساس باشد، تضمینی برای ارزان ماندن لوازم خانگی وجود ندارد.
عبور از وضعیت فعلی نیازمند تأمین پایدار مواد اولیه، کاهش هزینه‌های اضافی تولید، شفافیت فرمول قیمت‌گذاری و بهبود قدرت خرید مصرف‌کنندگان است؛ در غیر این صورت، احتمال تداوم گرانی همراه با رکود بازار همچنان وجود خواهد داشت.
