شوک تازه به بازار برنج؛ کیسه ۱۰ کیلویی هندی تا ۴ میلیون تومان رسید / برنج خارجی دیگر ارزان نیست

برنج هندی زمانی یکی از نخستین انتخاب‌های خانوارهایی بود که نمی‌توانستند هزینه خرید برنج ممتاز ایرانی را پرداخت کنند. رستوران‌ها، تالارها، آشپزخانه‌های صنعتی و بسیاری از خانوارها نیز به دلیل قیمت پایین‌تر و قدکشیدن مناسب دانه‌های ۱۱۲۱ به این بازار وابسته بودند.

اما فاصله قیمتی برنج خارجی و ایرانی حالا به شکل محسوسی کوچک شده است.

در تازه‌ترین فهرست قیمت مورد بررسی، کیسه ۱۰ کیلویی «مژده ۱۱۲۱» حدود سه میلیون و ۸۰۰ هزار تومان، «احمدگلد ۱۱۲۱» سه میلیون و ۴۰۰ هزار تومان، «عالی ۱۱۲۱» نزدیک سه میلیون و ۹۹۹ هزار تومان و «عبیر ۱۱۲۱» سه میلیون و ۱۰۰ هزار تومان قیمت خورده است.

این یعنی مصرف‌کننده برای هر کیلو از این محصولات بین ۳۱۰ تا حدود ۴۰۰ هزار تومان پرداخت می‌کند.

قیمت برنج هندی امروز؛ از ۳.۱ تا نزدیک ۴ میلیون تومان

قیمت ۳.۱ میلیون تومانی عبیر پیش‌تر نیز در رصد بازار هفتم شهریور ثبت شده بود. در همان مقطع برنج ۱۱۲۱ جی‌تی‌سی حدود ۲.۹۵ میلیون و برنج ۱۷۱۸ طبیعت حدود ۳.۲ میلیون تومان قیمت داشت؛ بنابراین ورود بخش مهمی از بازار برنج هندی ممتاز به محدوده سه میلیون تومان اتفاقی مربوط به یک روز نیست.

یک نکته مهم؛ همه برنج هندی‌ها کیلویی ۴۰۰ هزار تومان نیستند

اعداد خرده‌فروشی نباید به کل بازار تعمیم داده شوند.

رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی، در ۱۴ شهریور دامنه قیمت عمده‌فروشی برنج هندی را ۲۳۰ تا ۲۶۵ هزار تومان برای هر کیلو اعلام کرده بود. قیمت برنج پاکستانی نیز ۱۸۰ تا ۲۶۰ هزار تومان و برنج ایرانی ۲۹۰ تا ۴۵۰ هزار تومان اعلام شد.

بنابراین کیسه‌های سه تا چهار میلیون تومانی عمدتاً نماینده محصولات بسته‌بندی‌شده، برنددار و در مواردی رده ممتاز ۱۱۲۱ در بازار خرده‌فروشی هستند.

برای مثال برنج ۳.۹۹۹ میلیون تومانی معادل تقریباً کیلویی ۴۰۰ هزار تومان است؛ حدود ۵۱ درصد بالاتر از سقف ۲۶۵ هزار تومانی نرخ عمده‌ای که اتحادیه چند روز قبل اعلام کرده بود.

این فاصله صرفاً «سود فروشنده» نیست و می‌تواند شامل تفاوت کیفیت، درجه محصول، برند، بسته‌بندی، هزینه توزیع و زمان خرید محموله باشد؛ اما فاصله بزرگ میان بنکداری و برخی قفسه‌های خرده‌فروشی، ضرورت شفافیت بیشتر در زنجیره قیمت‌گذاری را نشان می‌دهد.

برنج خارجی به محدوده قیمت برنج ایرانی رسید

مهم‌ترین اتفاق شاید همین باشد.

وقتی اتحادیه دامنه عمده‌فروشی برنج ایرانی را حدود ۲۹۰ تا ۴۵۰ هزار تومان اعلام می‌کند و یک برنج هندی بسته‌بندی‌شده در خرده‌فروشی به کیلویی ۳۸۰ یا ۴۰۰ هزار تومان می‌رسد، مرز سنتی میان «برنج ایرانی گران» و «برنج خارجی ارزان» دیگر به روشنی گذشته نیست.

البته مقایسه باید بین محصولاتی با سطح کیفی و مرحله توزیع مشابه انجام شود. نرخ ۴۰۰ هزار تومان هندی خرده‌فروشی را نمی‌توان مستقیم با ۲۹۰ هزار تومان ایرانی در بنکداری مقایسه کرد.

اما برای مصرف‌کننده‌ای که مقابل قفسه فروشگاه تصمیم می‌گیرد، مسئله ساده‌تر است: اگر فاصله دو محصول محدود شود، ممکن است بخشی از خریداران دوباره به سمت برنج ایرانی میان‌رده یا انواع مخلوط حرکت کنند.

این تحول می‌تواند ساختار تقاضای بازار را نیز تغییر دهد.

چرا برنج هندی این‌قدر گران شده است؟

بخش بزرگی از پاسخ به سیاست ارزی برمی‌گردد.

رئیس انجمن تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان برنج ایران در مرداد تأکید کرده بود ارز ارزان پیشین برای واردات کالاهای اساسی حذف شده و سیاست حمایتی قرار است بیشتر در انتهای زنجیره و از طریق حمایت از مصرف‌کننده اجرا شود. آزادتر شدن نرخ تأمین ارز طبیعتاً قیمت ریالی کالایی مانند برنج وارداتی را بالا می‌برد.

تسنیم نیز در اردیبهشت گزارش داده بود اگرچه افزایش واردات هند و پاکستان عرضه را بهتر کرده، قیمت‌های بازار همچنان نسبت به دوره قبل از آزادسازی نرخ ارز بالا مانده است.

به این عامل باید رشد دوباره نرخ دلار در هفته جاری را نیز اضافه کرد. افزایش نرخ ارز آزاد، حتی اگر تمام محموله‌ها مستقیماً با دلار بازار آزاد خریداری نشده باشند، انتظارات قیمتی واردکننده، عمده‌فروش و فروشنده را تغییر می‌دهد.

مشکل فقط ارز نیست؛ مسیر واردات هم پرهزینه شده است

سال جاری برای واردات برنج عادی نبوده است.

در تیرماه معاون وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرد واردات برنج هندی که به دلیل اختلال در حمل‌ونقل دریایی جنوب کشور تقریباً متوقف شده بود، دوباره از سر گرفته شده است. هند حدود ۷۰ درصد برنج وارداتی ایران را تأمین می‌کند؛ بنابراین اختلال در این مسیر اثر بزرگی روی بازار دارد.

در هفته‌های اخیر نیز ادامه جنگ و محدودیت در بعضی مسیرهای تجاری باعث شده گمرک و دستگاه‌های اقتصادی برای تأمین کالاهای اساسی از مسیرهای دریایی، زمینی و ریلی جایگزین استفاده کنند. برنج یکی از مهم‌ترین کالاهای وارداتی در این شرایط بوده است.

هر تغییر مسیر، افزایش بیمه، هزینه حمل یا تأخیر در ورود محموله می‌تواند روی قیمت تمام‌شده اثر بگذارد.

دولت ممنوعیت فصلی واردات برنج را هم برداشت

در شرایط عادی، واردات و ترخیص برنج از اول مرداد تا پایان آبان برای حمایت از برداشت داخلی محدود می‌شد.

اما امسال این ممنوعیت فصلی لغو شد و دولت اجازه داد واردکنندگان در فصل برداشت نیز محموله‌های خود را ترخیص کنند. هدف اصلی این تصمیم جلوگیری از کمبود و کنترل قیمت بازار بود.

همچنین معافیت برنج از قاعده تقدم تاریخ ثبت سفارش بر تاریخ حمل تا پایان شهریور تمدید شده تا ورود کالا تسهیل شود.

بنابراین از منظر سیاست عرضه، دولت در ماه‌های اخیر عملاً محدودیت‌ها را کاهش داده است.

این موضوع یک نکته مهم را روشن می‌کند: گرانی فعلی را نمی‌توان فقط با «کمبود برنج وارداتی» توضیح داد. عرضه و واردات ادامه دارد، اما هزینه تأمین آن بالا رفته است.

بازار برنج دچار رکود تورمی شده است؟

نشانه‌ها به این سمت اشاره دارند.

اتحادیه بنکداران در هفته‌های اخیر بارها از فراوانی کالا و ضعف تقاضا سخن گفته است. در مرداد حتی اعلام شد مقدار کالای موجود در بازار در برخی بخش‌ها دو تا سه برابر تقاضاست و قیمت برنج و حبوبات به دلیل واردات و ضعف خرید کاهش پیدا کرده است.

این یعنی بازار می‌تواند همزمان با دو پدیده ظاهراً متضاد مواجه باشد: کالا وجود دارد، اما قیمت همچنان بالا است و مردم کمتر می‌خرند.

این همان تعریف عملی رکود تورمی در بازار مصرف است.

خانواری که پیش‌تر یک کیسه ۱۰ کیلویی برنج خارجی را برای مدیریت هزینه‌ها انتخاب می‌کرد، اکنون برای همان خرید باید سه تا چهار میلیون تومان کنار بگذارد. در نتیجه یا وزن خرید را کاهش می‌دهد، یا سراغ برندهای ارزان‌تر می‌رود، یا فاصله میان دو خرید را بیشتر می‌کند.

آیا برنج هندی باز هم گران می‌شود؟

در کوتاه‌مدت دو نیروی مخالف روی بازار اثر می‌گذارند.

از یک سو ادامه واردات، لغو ممنوعیت فصلی، موجودی مناسب و رکود تقاضا مانع مهمی در برابر جهش نامحدود قیمت است. از سوی دیگر نوسانات ارز، مشکلات حمل‌ونقل و هزینه بالاتر تأمین کالا اجازه نمی‌دهند قیمت‌ها به راحتی به سطوح قبلی برگردند.

اگر بازار ارز آرام شود، رقابت میان فروشندگان در شرایط تقاضای ضعیف می‌تواند دوباره به تخفیف و کاهش نرخ برخی برندها منجر شود.

اما اگر دلار مسیر صعودی خود را حفظ کند، احتمال دارد کیسه‌های ممتاز ۱۱۲۱ بالای چهار میلیون تومان تثبیت شوند و برندهای ارزان‌تر نیز به تدریج به محدوده سه میلیون تومان نزدیک شوند.

برنج خارجی دیگر پناهگاه ارزان سفره نیست

بزرگ‌ترین تغییر بازار همین است.

برنج وارداتی هنوز در بخش عمده‌فروشی و برندهای اقتصادی می‌تواند از بسیاری از برنج‌های ممتاز ایرانی ارزان‌تر باشد، اما تصور قدیمی «برنج هندی بسیار ارزان» دیگر با تمام واقعیت بازار امروز سازگار نیست.

وقتی یک کیسه ۱۰ کیلویی ۱۱۲۱ بین ۳.۱ تا نزدیک چهار میلیون تومان قیمت می‌خورد، این کالا برای بخش بزرگی از خانوارها دیگر خریدی سبک و روزمره نیست.

از طرف دیگر، داده‌های اتحادیه نشان می‌دهد بازار با کمبود عمومی برنج روبه‌رو نیست و نرخ عمده هندی هنوز به‌طور متوسط پایین‌تر از برخی قیمت‌های خرده‌فروشی است. بنابراین آنچه امروز دیده می‌شود ترکیبی از افزایش هزینه واردات، ارز گران‌تر، تفاوت کیفیت و برند و حاشیه شبکه توزیع است؛ نه صرفاً نایاب‌شدن کالا.

اگر ثبات ارزی بازنگردد، مهم‌ترین قربانی این روند همان نقشی خواهد بود که برنج خارجی سال‌ها در سفره ایرانی داشت: **یک جایگزین اقتصادی برای خانوارهایی که توان