شوک برنج ۷ میلیون تومانی؛ چرا هاشمی ایرانی از سفره مردم به کالای لوکس تبدیل شد؟
بازار برنج ایرانی در آغاز شهریور وارد مرحلهای شده که مسئله دیگر تنها «گرانشدن» نیست؛ تفاوت شدید قیمت میان برنج ممتاز بستهبندیشده، محصول کارخانهای، فروش عمده و خرید مستقیم از شالیکوبی باعث شده مصرفکننده با چند بازار متفاوت برای یک نام واحد روبهرو باشد.
در جدیدترین رصدهای خردهفروشی، کیسه ۱۰ کیلویی «برنج هاشمی معطر فوق اعلاء هویدا» حدود ۷ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان و «برنج هاشمی درباری درجه یک آقای برنج» حدود ۷ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان قیمت خورده است.
برنج هاشمی گیلان ورف نیز در محدوده ۶ میلیون تومان و هاشمی ممتاز معطر گلستان حدود ۵ میلیون و ۹۸۹ هزار تومان عرضه میشود.
این ارقام اگرچه بالاترین بخش بازار را نشان میدهند، اما به خوبی مشخص میکنند که برنج ممتاز ایرانی در حال فاصله گرفتن از سبد مصرف عادی خانوار است.
قیمت برنج هاشمی واقعاً کیلویی ۷۲۰ هزار تومان است؟
پاسخ کوتاه این است: در برخی محصولات برنددار و فوقممتاز بله، اما در کل بازار خیر.
یک فروشگاه تخصصی برنج در گیلان که قیمتهای خود را در ۹ شهریور بهروزرسانی کرده، نرخ برنج هاشمی تازه را بسته به کیفیت و نوع فروش بین ۳۸۸ تا ۴۷۸ هزار تومان برای هر کیلو اعلام کرده است. در همین منبع، هاشمی ممتاز خردهفروشی کیلویی ۴۷۸ هزار تومان و هاشمی یکبار الکشده حدود ۴۴۰ هزار تومان قیمت دارد.
در فهرستهای عمومی بازار شهریور نیز هاشمی ممتاز حدود ۴۳۰ هزار تومان، طارم هاشمی ممتاز ۳۸۷ هزار تومان و طارم هاشمی کشت دوم حدود ۴۶۲ هزار تومان برای هر کیلو گزارش شده است.
بنابراین قیمت ۷۲۰ هزار تومانی را باید متعلق به بخش لوکس و بستهبندیشده بازار دانست، نه نرخ پایه برنج هاشمی در مزرعه یا کارخانه.
همین تفاوت، یکی از مهمترین مشکلات بازار امروز است: مصرفکننده گاهی محصولی را که در مبدأ زیر ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارد، پس از سورت، بستهبندی، حمل، انبارداری، برندینگ و چند مرحله توزیع با نرخ بسیار بالاتری روی قفسه میبیند.
برنج ایرانی در یک سال ۷۵ درصد گران شد
با این حال، نمیتوان رشد قیمت را فقط به برندها و فروشگاهها نسبت داد.
دادههای منتشرشده از تغییر قیمت کالاهای خوراکی نشان میدهد متوسط قیمت برنج ایرانی درجهیک از حدود ۲۹۹ هزار تومان در شهریور ۱۴۰۴ به حدود ۵۲۵ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۵ رسیده است.
این یعنی تنها طی حدود یک سال، قیمت این کالای اساسی نزدیک به ۷۵ درصد افزایش یافته است.
بنابراین حتی اگر نرخهای هفت میلیون تومانی را کنار بگذاریم، خود بازار معمولی برنج نیز جهش سنگینی را تجربه کرده است.
عامل اصلی این افزایش ترکیبی از هزینههای تولید و تورم عمومی اقتصاد است؛ دستمزد نیروی کار، کود، سم، سوخت، ماشینآلات، شالیکوبی، خشککردن، سورتینگ، کیسه و حملونقل همگی نسبت به سال گذشته گرانتر شدهاند.
یک کیسه برنج؛ نزدیک به نصف حقوق پایه یک کارگر
ابعاد فشار زمانی روشنتر میشود که قیمت برنج با دستمزد مقایسه شود.
حداقل مزد پایه ماهانه کارگران در سال ۱۴۰۵ حدود ۱۶ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان تعیین شده است.
بنابراین یک کیسه ۱۰ کیلویی برنج هاشمی ۷.۲ میلیون تومانی به تنهایی بیش از ۴۳ درصد حقوق پایه ماهانه یک کارگر حداقلبگیر را میبلعد.
حتی خرید یک کیسه ۵ تا ۶ میلیون تومانی نیز برای بسیاری از خانوارها تصمیم کوچکی نیست؛ بهخصوص زمانی که هزینه مسکن، گوشت، لبنیات، حملونقل و سایر اقلام ضروری نیز همزمان افزایش یافته است.
این مقایسه توضیح میدهد چرا الگوی خرید تغییر کرده است.
خانواری که پیشتر برای چند ماه برنج میخرید، اکنون ممکن است خرید را به پنج کیلو یا حتی دو تا سه کیلو محدود کند. بخشی دیگر نیز از برنجهای ممتاز به ارقام پرمحصول و ارزانتر مهاجرت میکند.
چرا ورود برنج نو قیمت را نشکست؟
در حالت عادی شهریور باید یکی از دورههای آرامتر بازار باشد؛ محصول تازه شالیکاران شمال وارد بازار شده و عرضه بالا میرود.
اما امسال اثر برداشت جدید بر خردهفروشی محدود بوده است.
قیمتهای بازار نشان میدهد ندا خوشپخت گرگان حدود ۲۶۵ هزار تومان، فجر ممتاز حدود ۲۹۰ هزار تومان و هاشمی ممتاز حدود ۴۳۰ هزار تومان در هر کیلو عرضه میشوند. فاصله این ارقام نشان میدهد بازار به شدت بر اساس کیفیت و رقم محصول تفکیک شده است.
در چنین شرایطی افزایش عرضه عمومی الزاماً قیمت «هاشمی ممتاز خالص» را به همان نسبت پایین نمیآورد؛ زیرا تولید این ارقام محدودتر است و مصرفکنندگان خاص همچنان برای اصالت، عطر و کیفیت پخت حاضر به پرداخت قیمت بیشتری هستند.
دولت واردات برنج را در فصل برداشت آزاد کرد
سیاست دولت در سال ۱۴۰۵ نیز با سالهای قبل تفاوت مهمی دارد.
در سالهای گذشته، واردات و ترخیص برنج از ابتدای مرداد تا پایان آبان برای حمایت از کشاورزان داخلی محدود میشد. اما وزارت جهاد کشاورزی امسال این ممنوعیت فصلی را لغو کرد و اجازه داد واردات و ترخیص برنج در فصل برداشت نیز ادامه پیدا کند.
معاون توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی نیز گفته است محدودیتی برای واردات ایجاد نمیشود و افزایش عرضه توانسته فاصله قیمت برخی انواع برنج وارداتی را کاهش دهد.
این سیاست میتواند یک اثر مهم بر بازار داشته باشد: جلوگیری از جهش شدید قیمت برنجهای اقتصادی.
اما الزاماً قرار نیست واردات، هاشمی ممتاز گیلان یا طارم کشت دوم را ارزان کند؛ زیرا خریداران این محصولات معمولاً آنها را جانشین کامل برنج هندی یا پاکستانی نمیدانند.
چرا مردم به شیرودی، فجر و برنج خارجی کوچ میکنند؟
بازار اکنون به شکل واضحی در حال دوپارهشدن است.
در یک سمت، هاشمی، طارم و صدری ممتاز قرار دارند که قیمت آنها به ۴۰۰ تا بیش از ۷۰۰ هزار تومان در هر کیلو میرسد. در سمت دیگر، ارقام پرمحصول مانند ندا و فجر یا برخی برنجهای وارداتی قرار گرفتهاند.
نتیجه کاهش قدرت خرید، حرکت بخشی از مصرفکنندگان از گروه نخست به گروه دوم است.
این کوچ فقط به معنای انتخاب یک برند ارزانتر نیست؛ در واقع کیفیت، عطر و نوع برنج موجود در سفره خانوار تغییر کرده است.
اگر این روند ادامه یابد، ممکن است برنج هاشمی ممتاز به جای یک کالای مصرف روزانه، بیشتر به محصولی برای مهمانیها، مناسبتها و خانوادههای پردرآمد تبدیل شود.
فاصله مزرعه تا فروشگاه؛ حلقه مفقوده بازار برنج
یکی از قابلتوجهترین دادههای امروز، اختلاف میان قیمت فروش مستقیم شمال و برخی بستههای فروشگاهی است.
وقتی هاشمی ممتاز در مبدأ حدود ۴۷۸ هزار تومان و برخی محصولات بستهبندیشده تا ۷۲۰ هزار تومان در هر کیلو قیمت دارند، اختلاف حدود ۲۴۰ هزار تومانی در هر کیلو نیازمند بررسی است.
بخشی از این تفاوت طبیعی است: هزینه پاککردن، الک چندمرحلهای، سورت، افت وزنی، بستهبندی، حمل، مالیات و سود شبکه فروش.
اما هرچه فاصله بیشتر شود، نقش تعداد واسطهها و حاشیه سود شبکه توزیع نیز پررنگتر خواهد شد.
برای همین سیاست تنظیم بازار اگر فقط روی تولید کشاورز متمرکز شود، لزوماً قادر به کاهش قیمت روی قفسه نیست.
آیا قیمت برنج در پاییز کاهش مییابد؟
در سمت عرضه، چند عامل به نفع ثبات یا کاهش محدود قیمت عمل میکنند: ورود کاملتر محصول نو، ادامه ترخیص برنج خارجی و اعلام دولت مبنی بر مناسب بودن ذخایر کالاهای اساسی از جمله برنج.
اما در طرف مقابل، تورم و هزینه بالای تولید اجازه ریزش سنگین قیمت را نمیدهند.
به همین دلیل سناریوی محتملتر برای هفتههای آینده، کاهش یا ثبات در بخش عمدهفروشی و ارقام معمولی، همراه با مقاومت قیمتی برنجهای ممتاز و برنددار است.
برنج هاشمی ۷ میلیون تومانی شاید نماینده کل بازار نباشد، اما یک علامت مهم است: فاصله میان «برنج ممتاز ایرانی» و توان خرید خانوار به نقطهای رسیده که مفهوم کالای اساسی را تغییر میدهد.
اگر این روند ادامه پیدا کند، مسئله بازار برنج دیگر فقط تنظیم قیمت نخواهد بود؛ یک محصول سنتی و روزمره ایرانی آرامآرام به کالایی لوکس تبدیل میشود که بخش بزرگی از جامعه تنها در مقادیر محدود توان خرید آن را دارد.