شوک اختلاف قیمت در بازار برنج؛ هاشمی تا کیلویی ۷۴۹ هزار تومان / نیمدانه هنوز ۲۷۱ هزار تومان
بازار برنج ایرانی در شهریور ۱۴۰۵ به مرحلهای رسیده که دیگر مقایسه قیمت یک کیسه ۵ یا ۱۰ کیلویی به تنهایی اطلاعات زیادی به خریدار نمیدهد. تفاوت وزن بستهها، رقم برنج، منطقه تولید، خلوص، سال برداشت، میزان شکستگی و برند بستهبندی باعث شده دو محصول ایرانی در یک فروشگاه اختلاف قیمتی چندبرابری داشته باشند.
نمونههای امروز این تفاوت را بهخوبی نشان میدهند. اقتصادآنلاین در گزارش ۵ شهریور قیمت نیمدانه پرمحصول زرین خوشه طبرستان را یک میلیون و ۳۵۵ هزار تومان برای پنج کیلو، طارم استخوانی رفتاری را ۴ میلیون و ۸۲۳ هزار تومان برای ۱۰ کیلو، ممتاز هاشمی گیلان گیلاش را ۳ میلیون و ۷۴۵ هزار تومان برای پنج کیلو و عنبربو خوزستان مروانی را ۴ میلیون و ۸۰ هزار تومان برای ۱۰ کیلو ثبت کرده است.
قیمت برنج ایرانی امروز؛ هر کیلو واقعاً چند؟
اگر قیمت بستهها را به نرخ هر کیلو تبدیل کنیم، اختلاف بازار بسیار واضحتر میشود:
| نوع برنج | وزن بسته | قیمت بسته | قیمت تقریبی هر کیلو |
|---|---|---|---|
| نیمدانه پرمحصول زرین خوشه طبرستان | ۵ کیلو | ۱.۳۵۵ میلیون تومان | ۲۷۱ هزار تومان |
| عنبربو خوزستان مروانی | ۱۰ کیلو | ۴.۰۸ میلیون تومان | ۴۰۸ هزار تومان |
| طارم استخوانی رفتاری | ۱۰ کیلو | ۴.۸۲۳ میلیون تومان | ۴۸۲ هزار تومان |
| ممتاز هاشمی گیلان گیلاش | ۵ کیلو | ۳.۷۴۵ میلیون تومان | ۷۴۹ هزار تومان |
به این ترتیب، در همین چهار محصول، گرانترین گزینه تقریباً ۲.۸ برابر ارزانترین گزینه قیمت دارد.
برای خانواری که ماهانه ۱۰ کیلو برنج مصرف میکند، انتخاب نیمدانه با نرخ فعلی حدود ۲ میلیون و ۷۱۰ هزار تومان هزینه ایجاد میکند؛ در حالی که اگر همان مصرف با نمونه هاشمی ۷۴۹ هزار تومانی تأمین شود، هزینه ماهانه به حدود ۷ میلیون و ۴۹۰ هزار تومان میرسد.
یعنی فقط انتخاب نوع و برند برنج میتواند نزدیک به ۴.۸ میلیون تومان هزینه ماهانه خانوار را تغییر دهد.
آیا هاشمی واقعاً کیلویی ۷۴۹ هزار تومان شده است؟
باید میان «قیمت یک کالای مشخص» و «قیمت عمومی یک رقم برنج» تفاوت گذاشت.
رقم ۷۴۹ هزار تومان مربوط به بسته پنج کیلویی ممتاز هاشمی گیلان گیلاش است و نمیتوان آن را به تمام برنج هاشمی بازار تعمیم داد. بررسی قیمتهای عمده در ماههای اخیر نشان میدهد نرخ هاشمی و طارم بسته به مبدأ و کیفیت فاصله زیادی با یکدیگر دارد.
برای نمونه در اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵، هاشمی آستانهاشرفیه در بازار عمده حدود کیلویی ۴۶۵ هزار تومان و طارم هاشمی حدود ۴۴۵ هزار تومان گزارش شده بود. در تیرماه نیز هاشمی آستانهاشرفیه حدود ۴۱۵ هزار و طارم هاشمی حدود ۳۶۵ هزار تومان قیمت داشت.
بنابراین قیمت ۷۴۹ هزار تومانی را باید یک قیمت خردهفروشی ممتاز و برندمحور دانست، نه کف یا میانگین بازار هاشمی.
همین تفاوت نشان میدهد خریدار هنگام مشاهده تیترهایی مانند «برنج هاشمی ۷۵۰ هزار تومان شد» باید به وزن بسته، برند و محل فروش توجه کند.
بازار برنج صعودی است یا نزولی؟
اینجا یکی از مهمترین تناقضهای ظاهری بازار دیده میشود.
از یک طرف، گزارش خردهفروشی امروز از نرخهای بالا و پراکنده حکایت دارد. از طرف دیگر، اتحادیه بنکداران در هفتههای اخیر از عرضه بیشتر از تقاضا و روند کاهشی قیمتها سخن گفته است.
رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی، اعلام کرده در بازار کمبود کالا وجود ندارد و در مقاطعی حجم توزیع دو تا سه برابر تقاضا بوده است. او همچنین آغاز فصل برداشت را یکی از دلایل کاهش قیمت برنج ایرانی عنوان کرده است.
در تیرماه نیز همین اتحادیه گفته بود افزایش عرضه و نزدیک شدن به فصل برداشت باعث شده قیمت هر کیلو برنج ایرانی حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار تومان کاهش پیدا کند.
بنابراین وضعیت فعلی را بهتر است «بازار چندقیمتی با فشار نزولی در عمدهفروشی و مقاومت قیمت در بخشی از خردهفروشی» توصیف کنیم.
ممکن است قیمت عمده کاهش پیدا کند، اما موجودی فروشگاهی، بستهبندی، برند و حاشیه شبکه توزیع باعث شود همان کاهش بلافاصله و به همان اندازه به مصرفکننده منتقل نشود.
یک اصلاح مهم؛ دلار فوراً قیمت برنج ایرانی را تغییر نمیدهد
در تحلیل اولیه بازار، نقش نرخ ارز بهعنوان عامل اصلی تغییر قیمت برنج ایرانی بسیار پررنگ مطرح شده است. اما رابطه دلار با برنج داخلی به اندازه یک کالای وارداتی مستقیم نیست.
برنج هاشمی، طارم یا عنبربوی داخلی با دلار از خارج خریداری نمیشوند.
نوسان ارز میتواند از مسیر قیمت ماشینآلات و قطعات، برخی نهادهها، بستهبندی، سوخت، حملونقل و انتظارات تورمی روی هزینه تولید و توزیع اثر بگذارد؛ اما این اثر معمولاً غیرمستقیم است.
در کوتاهمدت، متغیرهایی مانند حجم برداشت، موجودی انبارها، رفتار کشاورزان، قدرت خرید مردم و میزان عرضه بازار نقش بسیار پررنگی دارند.
بنابراین ادعای اینکه «هر تکانه ارزی بلافاصله به قیمت برنج ایرانی منتقل میشود» بیش از حد قطعی است.
اتفاقاً دادههای اتحادیه بنکداران نشان میدهد در همین دورهای که بازار ارز نوسان شدیدی داشته، افزایش عرضه و ضعف تقاضا توانسته در بخشهایی از بازار برنج فشار کاهشی ایجاد کند.
چرا نیمدانه دوباره محبوب شده است؟
نیمدانه در بازار امروز دقیقاً نشان میدهد فشار بودجه خانوار چگونه الگوی مصرف را تغییر میدهد.
برنج نیمدانه پرمحصول زرین خوشه با نرخ معادل کیلویی ۲۷۱ هزار تومان، در همین فهرست حدود ۴۷۸ هزار تومان در هر کیلو از نمونه ممتاز هاشمی ارزانتر است. خود زرین خوشه نیز «نیمدانه پرمحصول» را بهعنوان یکی از گروههای رسمی محصولات خود عرضه میکند.
نیمدانه به دلیل ظاهر شکستهتر برای برخی مهمانیها و مصارف مجلسی انتخاب اول نیست، اما برای مصرف روزمره، آش، شلهزرد، کته و بسیاری از غذاهای خانگی میتواند گزینه اقتصادیتری باشد.
وقتی اختلاف هزینه برای ۱۰ کیلو به چند میلیون تومان میرسد، طبیعی است که بخشی از مصرفکنندگان از هاشمی و طارم ممتاز به سمت نیمدانه، پرمحصول، شیرودی یا سایر ارقام ارزانتر حرکت کنند.
عنبربو خوزستان؛ گزینه میانی بازار
در میان چهار محصول امروز، عنبربو خوزستان با نرخ کیلویی ۴۰۸ هزار تومان در میانه جدول قرار دارد.
این محصول حدود ۷۴ هزار تومان در هر کیلو از طارم استخوانی ارزانتر و بیش از ۳۴۰ هزار تومان از نمونه ممتاز هاشمی ارزانتر است.
برای خانوادهای که عطر و طعم برنج ایرانی برایش مهم است اما نمیخواهد هزینه ارقام ممتاز شمال را پرداخت کند، برخی انواع عنبربو میتوانند جایگزین قابل بررسی باشند.
البته عنبربو نیز یک بازار یکدست ندارد؛ کیفیت دانه، خلوص، نحوه سورت و محل تولید میتواند اختلاف قیمت قابل توجهی ایجاد کند.
لغو ممنوعیت واردات چه اثری بر برنج ایرانی دارد؟
عامل دیگری که میتواند جلوی جهش شدید قیمت داخلی را بگیرد، تغییر سیاست واردات در سال ۱۴۰۵ است.
در سالهای قبل، ترخیص برنج وارداتی معمولاً از اول مرداد تا پایان آبان، همزمان با فصل برداشت برنج ایرانی، ممنوع میشد. اما برای سال ۱۴۰۵ این محدودیت لغو شده و وزارت صمت نیز امکان ترخیص برنج خارجی در این دوره را به گمرک ابلاغ کرده است.
وزارت جهاد کشاورزی نیز اعلام کرده محدودیتی برای واردات برنج ایجاد نمیکند و افزایش عرضه را ابزاری برای ایجاد رقابت و تعدیل قیمت میداند.
برای مصرفکننده، ادامه ورود برنج هندی و پاکستانی یعنی گزینههای جایگزین بیشتری در بازار وجود دارد و این موضوع میتواند قدرت قیمتگذاری فروشندگان برنج داخلی را محدود کند.
اما برای کشاورزان داخلی، حضور همزمان برنج خارجی در فصل برداشت میتواند رقابت را شدیدتر کند.
برنج ایرانی در شهریور ارزان میشود؟
در حال حاضر چند عامل به نفع ثبات یا کاهش قیمت هستند: فصل برداشت، بالا بودن عرضه نسبت به تقاضا، ضعف قدرت خرید و ادامه ترخیص برنج خارجی.
در مقابل، هزینههای تولید و توزیع، تورم عمومی و نوسانات ارزی اجازه نمیدهند کاهش قیمت لزوماً سریع یا یکدست باشد.
به همین دلیل محتملتر است در شهریور شاهد افت و خیزهای محدود و اختلاف شدید میان برندها باشیم، نه سقوط یا جهش هماهنگ تمام انواع برنج.
آنچه امروز قطعی است این است که بازار از کیلویی ۲۷۱ هزار تومان برای یک نیمدانه پرمحصول تا ۷۴۹ هزار تومان برای یک هاشمی ممتاز برنددار فاصله دارد. این شکاف بزرگ نشان میدهد «قیمت برنج ایرانی» دیگر یک عدد نیست.
برای خریدار، مهمترین کار مقایسه قیمت هر کیلو، نوع دقیق برنج، سال برداشت و کیفیت واقعی محصول است؛ زیرا یک بسته شکیل پنج کیلویی میتواند بسیار گرانتر از نرخ متعارف همان رقم در بازار باشد.
بازار شهریور فعلاً بیشتر از آنکه با کمبود کالا روبهرو باشد، با کاهش قدرت خرید و پراکندگی قیمت مواجه است؛ و همین مسئله میتواند مانع از شکلگیری یک موج افزایش یکدست در هفتههای آینده شود.