پیام مهم همتی درباره دلار و تحریمهای جدید آمریکا؛ «از بهمن ارز دپو کردیم» / وعده تأمین ۲۰ میلیارد دلار ارز صنعت
عبدالناصر همتی امروز دوشنبه ۲ شهریور ۱۴۰۵ در نشست با اعضای مجمع کارآفرینان ایران، بخش مهمی از برنامه بانک مرکزی برای مواجهه با شرایط جدید اقتصادی را تشریح کرد. او در عین پذیرش دشوار بودن وضعیت اقتصادی، تأکید کرد که میان تحمل شرایط سخت و سناریوی «فروپاشی اقتصادی» تفاوت وجود دارد و صحبت درباره مشکلات به معنای سیاهنمایی نیست.
همتی همچنین گفت آمریکاییها بخش بزرگی از ابزارهای فشار خود علیه ایران را پیش از این به کار گرفتهاند و تهدیدهای تازه به معنای آن نیست که اقتصاد ایران با مجموعهای کاملاً جدید از محدودیتها روبهرو شده است.
این اظهارات درست در روزی مطرح میشود که دولت آمریکا در حال آماده شدن برای معرفی بستهای از فشارهای مالی جدید علیه ایران است. رویترز گزارش داده اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اقدامات جدید واشنگتن را یک «تهاجم مالی» گسترده توصیف کرده و گفته فشارها میتواند شرکا و شرکتهایی را که همچنان با اقتصاد ایران همکاری میکنند نیز هدف قرار دهد.
همتی: از بهمنماه برای شرایط سخت ارز دپو کردیم
مهمترین بخش سخنان رئیس کل بانک مرکزی به نحوه آمادهسازی منابع ارزی بازمیگردد. همتی اعلام کرد بانک مرکزی از بهمنماه ۱۴۰۴ احتمال ورود کشور به شرایط دشوارتر را در محاسبات خود قرار داده و اقدام به ذخیره ارز در نقاط مختلف کرده است.
به گفته او، همین اقدام اکنون به بانک مرکزی اجازه داده که با اطمینان بیشتری درباره تأمین ارز کالاهای حیاتی صحبت کند. همتی تأکید کرد ارز مورد نیاز کالاهای اساسی و دارو تأمین خواهد شد و بانک مرکزی برای نیاز ارزی بخش تولید نیز برنامه دارد.
با این حال، رئیس بانک مرکزی رقم کل ارز ذخیرهشده، محل نگهداری آن یا میزان منابع قابل دسترس را اعلام نکرده است. به همین دلیل، در تحلیل توان مداخله ارزی بانک مرکزی باید میان «اعلام آمادگی» و اطلاعات قابل اندازهگیری درباره ذخایر در دسترس تفاوت قائل شد.
در شرایط تحریمی، تنها اندازه اسمی ذخایر ارزی تعیینکننده نیست؛ بلکه قابلیت انتقال، امکان تسویه با فروشندگان خارجی و دسترسی عملی بانک مرکزی به منابع نیز اهمیت زیادی دارد.
وعده جدید بانک مرکزی؛ ۲۰ میلیارد دلار ارز برای صنعت
جستوجوی زنده جزئیات دیگری از سخنان امروز همتی را نشان میدهد که برای بخش تولید اهمیت بالایی دارد. رئیس کل بانک مرکزی گفته است تا پایان سال ۲۰ میلیارد دلار برای صنعت تأمین ارز خواهد شد. او همچنین از برنامه تأمین حدود ۷۰۰ هزار میلیارد تومان منابع مالی برای تولید از طریق ابزارهای تأمین مالی و بدون اتکا به چاپ پول خبر داده است.
این وعده در شرایطی مطرح میشود که یکی از مهمترین نگرانیهای تولیدکنندگان در دورههای افزایش فشار خارجی، دسترسی به ارز برای واردات مواد اولیه، ماشینآلات و قطعات است.
اگر بانک مرکزی بتواند ارز مورد نیاز بخش صنعت را طبق برنامه تأمین کند، یکی از کانالهای اصلی انتقال فشار ارزی به تولید محدود خواهد شد. اما در صورت ایجاد تأخیر طولانی در تخصیص یا افزایش فاصله نرخ رسمی و بازار آزاد، حتی وجود منابع ارزی نیز ممکن است نتواند تمام فشار هزینهای واردشده به بنگاهها را خنثی کند.
به همین دلیل تحقق وعده ۲۰ میلیارد دلاری در ماههای آینده به یکی از شاخصهای مهم ارزیابی عملکرد سیاست ارزی بانک مرکزی تبدیل خواهد شد.
چرا وعده تأمین ارز کالاهای اساسی اهمیت دارد؟
تأکید همتی بر ارز کالاهای اساسی و دارو فقط یک موضوع مربوط به واردات نیست و مستقیماً با تورم و معیشت خانوارها ارتباط دارد.
در شرایط افزایش نرخ ارز، اگر تأمین ارز واردات کالاهای ضروری مختل شود، فشار میتواند از مسیر افزایش هزینه واردات به قیمت مواد غذایی، دارو و سایر اقلام مصرفی منتقل شود. به همین دلیل بانک مرکزی در دورههای پرریسک معمولاً منابع ارزی محدود را ابتدا به نیازهای اساسی اختصاص میدهد.
همتی در نشست امروز گفته است مهمترین وظیفه دولت کنترل تورم است و بانک مرکزی نیز نباید برای حل مشکلات اقتصادی به افزایش بیهدف پایه پولی و نقدینگی متوسل شود. او همچنین برآورد کرده «شتاب تورم» در مرداد حدود چهار درصد باشد و گفته رشد نقدینگی کاهش یافته است.
عدد چهار درصد مطرحشده از سوی همتی را فعلاً باید برآورد رئیس کل بانک مرکزی دانست و نه لزوماً نرخ نهایی تورم اعلامشده از سوی نهادهای آماری. ضمن اینکه تورم ماهانه، نقطهبهنقطه و سالانه سه شاخص متفاوت هستند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
بانک مرکزی روزانه چقدر ارز تأمین میکند؟
یکی دیگر از اعداد مهم سخنان امروز رئیس کل بانک مرکزی، میزان تأمین روزانه ارز است.
همتی اعلام کرده از ابتدای سال تاکنون به طور متوسط روزانه ۱۷۵ میلیون دلار ارز تأمین شده است؛ در حالی که در مدت مشابه سال گذشته میانگین روزانه حدود ۲۰۵ میلیون دلار بوده است.
این آمار از دو جهت اهمیت دارد. نخست اینکه نشان میدهد با وجود محدودیتهای موجود، جریان تخصیص ارز متوقف نشده است. از سوی دیگر، کاهش میانگین روزانه نسبت به سال قبل نشان میدهد منابع یا تقاضای ارزی در وضعیت متفاوتی قرار گرفتهاند.
در هفتههای آینده باید دید با اجرایی شدن اقدامات جدید آمریکا، حجم تأمین ارز کاهش پیدا میکند یا بانک مرکزی خواهد توانست از منابع ذخیرهشده برای حفظ جریان واردات استفاده کند.
همتی: همه ابزارهای تحریمی آمریکا قبلاً استفاده شده است
همتی در بخش سیاسیتر سخنان خود استدلال کرد که دولت آمریکا بخش زیادی از ظرفیت تحریمی خود را قبلاً به کار گرفته و بنابراین تهدیدهای جدید لزوماً به معنای ایجاد محدودیتهایی با شدت کاملاً متفاوت نیست.
با این حال، تازهترین گزارش رویترز نشان میدهد واشنگتن قصد دارد دامنه فشار را بیش از گذشته متوجه شرکای تجاری ایران و شرکتها و کشورهایی کند که با اقتصاد ایران همکاری دارند. جزئیات کامل اقدامات جدید نیز هنوز تعیینکننده خواهد بود.
به بیان دیگر، اینکه ایران از قبل با تحریمهای گسترده روبهرو بوده درست است، اما نتیجهگیری درباره کماثر بودن اقدامات جدید پیش از مشخص شدن جزئیات آنها زودهنگام خواهد بود.
اگر فشارهای ثانویه بتواند هزینه تجارت، انتقال پول یا صادرات نفت ایران را افزایش دهد، آثار آن ممکن است از مسیر کاهش عرضه ارز یا افزایش هزینه مبادلات ظاهر شود؛ حتی بدون آنکه بخش کاملاً جدیدی به فهرست تحریمها اضافه شود.
مقایسه همتی با سال ۱۳۹۹؛ ماجرای درآمد نفتی ۷ میلیارد دلاری چیست؟
رئیس کل بانک مرکزی برای نشان دادن تجربه اقتصاد ایران در شرایط تحریم به سال ۱۳۹۹ اشاره کرد و گفت درآمد نفت و گاز دولت در آن سال تنها هفت میلیارد دلار بوده و کشور همان دوره فشار حداکثری دولت نخست ترامپ را پشت سر گذاشته است.
البته در بررسی این رقم باید به تفاوت تعاریف آماری توجه کرد.
آمارهایی که پیشتر با استناد به نماگرهای بانک مرکزی منتشر شدهاند، ارزش کل صادرات نفت خام، میعانات گازی، گاز و فرآوردههای نفتی در سال ۱۳۹۹ را حدود ۲۱ میلیارد دلار اعلام کردهاند.
این دو عدد الزاماً متناقض نیستند؛ زیرا ارزش کل صادرات نفتی با «درآمد دولت» یا میزان ارز قابل دسترس برای بانک مرکزی یک مفهوم نیست. بخشی از درآمدها میتواند متعلق به شرکتها یا صندوقها باشد یا به دلیل تحریمها امکان انتقال و استفاده مستقیم از آن وجود نداشته باشد.
بنابراین در مقایسه شرایط امروز با سال ۱۳۹۹، مهمتر از رقم اسمی صادرات، میزان ارز واقعاً قابل دسترس برای مدیریت واردات و بازار ارز است.
پیام سخنان همتی برای قیمت دلار چیست؟
اظهارات امروز رئیس کل بانک مرکزی را میتوان تلاش برای ارسال یک پیام مشخص به بازار ارز دانست: بانک مرکزی میخواهد نشان دهد غافلگیر نشده و برای تأمین نیازهای ضروری ذخایری در اختیار دارد.
همتی همچنین افزایش فاصله نرخهای ارزی را موقتی دانسته و تأکید کرده بانک مرکزی به دلیل نوسانات کوتاهمدت قصد ندارد مسیر سیاست ارزی خود را تغییر دهد.
اما مسیر قیمت دلار تنها با اظهارنظر تعیین نمیشود. در کوتاهمدت، بازار به جزئیات تحریمهای آمریکا، میزان صادرات و بازگشت ارز، انتظارات تورمی و تحولات سیاسی واکنش نشان خواهد داد.
در بازار آزاد نیز دلار امروز در حوالی مرز ۲۰۰ هزار تومان در نوسان بوده و برخی منابع در ساعات مختلف نرخهایی کمی پایینتر یا بالاتر از این سطح ثبت کردهاند.
در چنین فضایی، بازار احتمالاً بیش از وعدهها به دادههای عملی مانند حجم عرضه ارز و سرعت تخصیص به واردکنندگان واکنش نشان خواهد داد.
آزمون بزرگ همتی در ماههای آینده
مجموع سخنان امروز رئیس کل بانک مرکزی یک پیام دوگانه داشت: از یک طرف پذیرش اینکه اقتصاد ایران با شرایط بسیار سختی مواجه است و از سوی دیگر تأکید بر اینکه این فشارها الزاماً به معنای فروپاشی اقتصادی نیست.
مهمترین بخش قابل سنجش این موضعگیری، وعدههای عددی بانک مرکزی است؛ تأمین ارز کالاهای اساسی و دارو، تخصیص ۲۰ میلیارد دلار ارز به صنعت تا پایان سال، ادامه تأمین روزانه ارز و فراهم کردن ۷۰۰ همت منابع مالی برای تولید بدون چاپ پول.
تحقق این وعدهها میتواند مانع از تبدیل شوک سیاسی جدید به اختلال گسترده در واردات و تولید شود. در مقابل، اگر فشارهای جدید آمریکا دسترسی عملی به ارز را دشوارتر کند یا فاصله نرخ رسمی و آزاد افزایش یابد، بانک مرکزی با آزمون بسیار جدیتری روبهرو خواهد شد.
به همین دلیل، مهمترین سؤال پس از سخنان همتی در دوم شهریور ۱۴۰۵ دیگر این نیست که آمریکا تحریم تازهای اعلام میکند یا نه؛ بلکه این است که ذخایر و مسیرهای ارزی که رئیس کل بانک مرکزی از آنها سخن میگوید، در ماههای باقیمانده سال تا چه اندازه میتوانند نیاز واقعی اقتصاد، دارو، کالاهای اساسی و صنایع کشور را پوشش دهند.