کالاهای اساسی تا پایان سال کم نمیشود؟ هشدار پشت وفور برنج، روغن و حبوبات
محمد جعفری، دبیر انجمن غلات ایران، در تازهترین ارزیابی از وضعیت بازار گفته است تجار ایرانی طی سالهای اخیر حتی در دورههای جنگ و محدودیتهای شدید توانستهاند جریان ورود کالا را حفظ کنند و اکنون نیز مشکل فوری در تأمین وجود ندارد. پیشتر نیز او در نشست خبری ۲۶ مرداد اعلام کرده بود غلات مورد نیاز کشور تا پایان سال به میزان کافی تأمین است و نگرانی جدی درباره موجودی وجود ندارد.
اما تفاوت مهمی میان «موجود بودن کالا در انبار» و «پایداری تأمین در ماههای آینده» وجود دارد. بازار امروز ممکن است با وفور عرضه روبهرو باشد، ولی اگر واردکننده نتواند مطالبات ارزی خود را دریافت کند یا سرمایه در گردش لازم برای سفارش محموله بعدی را نداشته باشد، همین مازاد میتواند در دوره بعدی جای خود را به محدودیت عرضه بدهد.
بازار کالاهای اساسی واقعاً با مازاد عرضه روبهروست؟
شواهد بازار در چند گروه کالایی چنین تصویری را تأیید میکند.
در بازار حبوبات، رئیس انجمن حبوبات ایران اخیراً اعلام کرده است موجودی کالا در بنادر، گمرکات و انبار واردکنندگان به اندازه کافی وجود دارد و نگرانی از بابت تأمین مطرح نیست. او حتی از اشباع بازار بر اثر ورود حجم بالای کالا سخن گفته و هشدار داده ادامه واردات بیش از نیاز میتواند به تولیدکنندگان داخلی آسیب بزند.
طبق همین گزارشها، قیمت برخی حبوبات نسبت به سال گذشته حدود ۵۰ درصد کاهش پیدا کرده است. این افت فقط نتیجه کاهش هزینه نیست؛ بلکه افزایش واردات، ورود محصول داخلی و ضعف تقاضا همزمان باعث شده فروشندگان برای تخلیه موجودی با فشار بیشتری روبهرو شوند.
در نتیجه، اظهارات دبیر انجمن غلات درباره عرضه برخی کالاها زیر قیمت تمامشده را باید در چارچوب همین شرایط دید: بازار در بعضی اقلام با مشکل کمبود روبهرو نیست، بلکه مسئله اصلی فروش در بازاری با قدرت خرید ضعیف و موجودی بالا است.
برنج خارجی کمبود ندارد؛ اما واردات همچنان تعیینکننده است
برنج نیز یکی از مهمترین کالاهایی است که فعالان تجاری از وضعیت مناسب موجودی آن سخن میگویند.
دولت در تابستان تصمیم گرفت محدودیت فصلی واردات برنج را برای مدیریت بازار بردارد. سخنگوی دولت اعلام کرده بود ممنوعیت چهارماهه واردات برنج حذف میشود تا امکان تنظیم سریعتر بازار فراهم باشد.
این سیاست، همراه با موجودی قبلی، باعث شده در مقطع فعلی مشکل فراگیر کمبود برنج خارجی گزارش نشود. در عین حال، وفور کالا به معنای ارزانی همه انواع برنج نیست؛ هزینه ارز، حمل، ترخیص، انبارداری و قیمت خرید از کشورهای مبدأ همچنان قیمت تمامشده را بالا نگه میدارند.
بنابراین بازار ممکن است از نظر فیزیکی با کمبود روبهرو نباشد، اما این مسئله الزاماً به معنای بازگشت قیمت برنج پاکستانی یا هندی به سطوح پایین گذشته نیست.
روغن هم فعلاً در وضعیت کمبود نیست
در حوزه روغن نیز گزارشهای صنفی از ثبات نسبی عرضه حکایت دارد.
بررسی بازار مواد غذایی در هفتههای اخیر نشان داده در گروههایی مانند روغن، قند و شکر، کمبود گستردهای در شبکه توزیع وجود ندارد و بازار از نظر دسترسی مصرفکننده آرامتر شده است. در همین شرایط، فعالان عمدهفروشی از کاهش قدرت خرید و فشار بر حاشیه سود سخن میگویند.
این وضعیت توضیح میدهد چرا جعفری معتقد است قیمت برخی کالاها حتی پایینتر از قیمت تمامشده واردکننده قرار گرفته است. وقتی تقاضای مصرفی توان جذب افزایش قیمت را ندارد، واردکننده یا توزیعکننده نمیتواند همه رشد هزینهها را به خریدار نهایی منتقل کند.
نتیجه، بازاری است که ظاهراً برای مصرفکننده آرام است اما بخشی از زنجیره تأمین در آن با کاهش سود یا حتی زیان مواجه میشود.
بدهی ۴.۰۷ میلیارد یورویی؛ مهمترین ریسک نیمه دوم سال
مهمترین بخش ماجرا به مطالبات بخش خصوصی برمیگردد.
تشکلهای واردکننده کالاهای اساسی رقم مطالبات ارزی از دولت را حدود ۴.۰۷ میلیارد یورو اعلام کردهاند. فعالان این بخش میگویند برخی محمولهها ماهها قبل وارد و در بازار توزیع شدهاند، اما ارز مربوط به آنها هنوز بهطور کامل تسویه نشده است.
این تأخیر دو پیامد مهم دارد.
نخست اینکه سرمایه واردکننده برای سفارش بعدی قفل میشود. شرکتی که چند صد میلیون یا چند میلیارد تومان سرمایه خود را صرف خرید و توزیع کالا کرده، برای باز کردن اعتبار یا خرید محموله جدید نیازمند تسویه قبلی است.
دوم اینکه اعتبار تجار ایرانی نزد فروشندگان خارجی آسیب میبیند. اگر واردکننده نتواند در موعد مقرر تعهدات ارزی خود را تسویه کند، فروشنده خارجی ممکن است در معامله بعدی پیشپرداخت بیشتر، تضمین سنگینتر یا قیمت بالاتری مطالبه کند.
به همین دلیل، جمله «تا پایان سال کالا داریم» را باید همراه با شرطی که خود فعالان بازار روی آن تأکید دارند خواند: دولت باید تعهدات ارزی و مطالبات واردکنندگان را به موقع انجام دهد.
دولت برای گندم دامی هم مسیر تازهای باز کرده است
در بخش غلات، یکی از تازهترین تصمیمات به واردات گندم دامی مربوط میشود.
انجمن غلات اعلام کرده است پس از مذاکرات با وزارت جهاد کشاورزی، سازوکاری برای واردات گندم دامی با نرخ پایه ۲۳۵ یورو به ازای هر تن تعیین شده و قرار است بخش خصوصی نیز در چارچوب قرارداد با مجموعههای وابسته به وزارت جهاد در این فرآیند مشارکت کند. محصول واردشده باید از طریق سامانه بازارگاه به مصرفکنندگان هدف از جمله دامداران و مرغداران برسد.
این تصمیم از آن جهت مهم است که بازار خوراک دام در ماههای اخیر با نوسان قیمت جو و ذرت روبهرو بوده است. ورود گندم دامی میتواند بخشی از فشار تقاضا را کاهش دهد و مانع از شکلگیری کمبود در نهادهها شود.
جعفری همچنین تأکید کرده افزایش مقطعی قیمت ذرت در فاصله اواخر مرداد تا نیمه مهر بیشتر ماهیت فصلی دارد و با شروع برداشت روسیه و ورود محصول برزیل، انتظار میرود شرایط تأمین بهتر شود.
مازاد عرضه همیشه خبر خوبی نیست
برای مصرفکننده، وفور کالا و کاهش قیمت در نگاه اول کاملاً مطلوب است؛ اما از منظر زنجیره تأمین، مازاد بیش از حد میتواند مشکل تازهای ایجاد کند.
بازار حبوبات نمونه روشن این وضعیت است. وقتی محصول داخلی و وارداتی بیش از ظرفیت مصرف وارد بازار شود، قیمت افت میکند. مصرفکننده در کوتاهمدت منتفع میشود، اما کشاورز و واردکننده ممکن است با زیان روبهرو شوند.
اگر کشاورز به دلیل زیان کشت سال بعد را کاهش دهد و واردکننده نیز به دلیل مطالبات پرداختنشده سفارش جدید ثبت نکند، بازار یک سال بعد ممکن است دقیقاً با مسئله معکوس یعنی کمبود و افزایش قیمت مواجه شود.
رئیس انجمن حبوبات نیز نسبت به همین چرخه هشدار داده و گفته است اگر تولیدکنندگان داخلی از وفور و افت قیمت فعلی آسیب ببینند، احتمال تغییر الگوی کشت در سال آینده وجود دارد.
آیا تا پایان سال کالاهای اساسی گران نمیشوند؟
وفور کالا لزوماً به معنای ثبات قیمت نیست.
قیمت کالاهای وارداتی به نرخ ارز، هزینه حمل بینالمللی، بیمه، ترخیص، سیاستهای تجاری و نرخ جهانی محصول وابسته است. بنابراین حتی اگر حجم موجودی کافی باشد، افزایش نرخ ارز یا هزینه واردات میتواند قیمت ریالی را بالا ببرد.
از سوی دیگر، انجمن غلات پیشتر نسبت به افزایش هزینههای دولتی و عوارض واردات نیز هشدار داده و گفته بود تغییرات ارزی و افزایش هزینه خدمات دولتی فشار زیادی بر قیمت تمامشده نهادهها، روغن و برنج وارد کرده است.
پس نتیجه درستتر این است که فعلاً نگرانی جدی از کمبود وجود ندارد، اما تضمینی برای ثابت ماندن قیمتها تا پایان سال نیست.
آرامش بازار به یک شرط دوام میآورد
مجموع دادههای موجود نشان میدهد وضعیت فعلی بازار کالاهای اساسی از نظر موجودی نسبتاً مطلوب است. غلات به میزان کافی در دسترس است، حبوبات حتی با مازاد عرضه روبهروست، برنج خارجی در بازار موجود است و در روغن نیز کمبود عمومی گزارش نمیشود.
اما همین بازار آرام یک نقطه آسیبپذیر بزرگ دارد: تأمین مالی واردات.
اگر دولت مطالبات میلیاردی واردکنندگان را تسویه و دسترسی آنها به ارز را برای محمولههای بعدی تضمین کند، ارزیابی انجمن غلات درباره تأمین کالا تا پایان سال قابل اتکاتر خواهد بود. در غیر این صورت، مازاد موجودی امروز ممکن است تنها تصویری موقت باشد که بعد از تخلیه انبارها تغییر کند.
بنابراین خبر اصلی بازار کالاهای اساسی در پایان مرداد فقط این نیست که «کالا داریم»؛ مهمتر این است که آیا سازوکار مالی کشور اجازه میدهد همین جریان تأمین در پاییز و زمستان هم بدون وقفه ادامه پیدا کند؟
