بنزین ۳۰ هزار تومانی در راه است؟ واقعیت پشت شایعه ۸۷ هزار تومانی کرمان
تازهترین موج خبری پس از اظهارنظر یاسر جبرائیلی شکل گرفت. او با انتقاد از ماجرای کرمان، نرخ ۸۷ هزار تومانی را «عملیات فریب» خواند و مدعی شد بنزین در نهایت با نرخ حدود ۳۰ هزار تومان عرضه خواهد شد. این ادعا امروز در چند رسانه و شبکه اجتماعی بازنشر شده است.
اما تا عصر چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ هیچ مصوبه رسمی دولت، اطلاعیه وزارت نفت یا ابلاغیه شرکت ملی پالایش و پخش که عدد ۳۰ هزار تومان را بهعنوان قیمت قطعی جدید بنزین تعیین کرده باشد، منتشر نشده است.
بنابراین از نظر خبری باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: «احتمال ایجاد نرخ جدید برای مصرف مازاد» یک موضوع واقعی و در حال بررسی است؛ اما «قطعی شدن بنزین ۳۰ هزار تومانی» فعلاً مستند رسمی ندارد.
عارف اصل نرخ چهارم بنزین را تأیید کرد
در عین حال نمیتوان گفت تمام اخبار مربوط به نرخ چهارم صرفاً شایعه است.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهوری، روز ۲۶ مرداد اعلام کرد که پس از بررسی کارشناسی و تعامل با نهادهای امنیتی و سایر قوا، یک نرخ چهارم برای بنزین تعیین شده است. او در همان سخنان توضیح داد که کرمان به دلیل تجربه کاهش مصرف قرار بود محل اجرای پایلوت این سیاست باشد.
اما بخش مهم سخنان عارف دقیقاً همینجاست: او گفت مسئولان کرمان بدون هماهنگی کامل با مرکز اقدام به اعلام و اجرای سیاست کرده بودند و دولت دستور توقف آن را داد. به گفته معاون اول رئیسجمهور، نرخی که در کرمان اعلام شده بود با تصمیمی که در سطح دولت گرفته شده بود تفاوت داشت.
پس عدد ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان را نمیتوان «قیمت رسمی نرخ چهارم دولت» دانست.
از طرف دیگر، چون رقم مورد نظر دولت هنوز به شکل عمومی و نهایی ابلاغ نشده، نمیتوان عدد ۳۰ هزار تومان را نیز جایگزین آن کرد.
واقعیت بنزین ۸۷ هزار تومانی چه بود؟
طرحی که در کرمان مطرح شد اساساً به معنای فروش همه بنزین با نرخ ۸۷ هزار تومان نبود.
رضا سپهوند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، توضیح داده بود در طرح آزمایشی کرمان قرار بود ۶۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان، ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان و ۴۰ لیتر با نرخ ۵۰۰۰ تومان در اختیار خودروها قرار گیرد؛ یعنی مجموعاً ۱۵۰ لیتر. فقط مصرف بیش از ۱۵۰ لیتر قرار بود با قیمتی مبتنی بر نرخ فوب خلیج فارس و هزینه تأمین عرضه شود که برای آن عدد ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان مطرح شده بود.
حتی همین طرح نیز به مرحله اجرای واقعی نرخ ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی نرسید.
سخنگوی کمیسیون انرژی گفت قرار بود طرح به صورت آزمایشی اجرا شود اما پیش از آغاز متوقف شد. عارف نیز بعداً تأکید کرد نرخ اعلامشده در استان با تصمیمات دولت تطابق نداشته است.
بنابراین عبارت «بنزین در کرمان ۸۷ هزار تومان شد» دقیق نیست. عبارت صحیحتر این است که عرضه بنزین مازاد بر سقف تعیینشده با نرخ ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان پیشنهاد و اعلام شد، اما پیش از اجرا متوقف شد.
سهمیه ۱۶۰ لیتری کرمان چه ارتباطی با گرانی بنزین دارد؟
امروز احمد سالاریفر، مدیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه کرمان، اعلام کرد از ابتدای شهریور سهمیه بنزین کارت سوخت شخصی شهروندان استان به ۱۶۰ لیتر افزایش پیدا میکند. همزمان تعداد جایگاههای خارج از محدودیت «کدینگ» نیز دو برابر خواهد شد.
برای خودروهای خدماتی، تاکسیهای اینترنتی، آژانسها و برخی ناوگانهای امدادی نیز میزان سهمیه بر مبنای پیمایش از پنج لیتر به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر به هشت لیتر افزایش پیدا کرده است.
اما افزایش سهمیه کرمان را نباید بهعنوان اعلام قیمت جدید بنزین تفسیر کرد.
کرمان طی هفتههای اخیر مشمول چند طرح خاص مدیریت توزیع و مقابله با قاچاق سوخت بوده است. از ابتدای مرداد نیز برنامهای برای انتقال بخشی از بنزین کارتهای اضطراری جایگاه به کارتهای شخصی اجرا شده بود.
بنابراین اعلام ۱۶۰ لیتر بیشتر نشاندهنده اصلاح سازوکار دسترسی به سوخت در کرمان است تا مقدمه قطعی افزایش سراسری قیمت.
قیمت رسمی بنزین الان چقدر است؟
نظام رسمی بنزین کشور از آذر ۱۴۰۴ سهنرخی شده است.
طبق اعلام رسمی وزارت نفت، برای بخش عمده خودروهای شخصی سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ ۱۵۰۰ تومان و سهمیه دوم ۱۰۰ لیتری با نرخ ۳۰۰۰ تومان برقرار ماند و مصرف از کارت آزاد جایگاه با نرخ ۵۰۰۰ تومان عرضه شد.
بنابراین تا زمانی که مصوبه تازهای ابلاغ نشود، این نرخها مبنای رسمی موجود هستند.
در نتیجه بنزین ۳۰ هزار تومانی، ۸۷ هزار تومانی یا هر نرخ دیگری را نمیتوان صرفاً بر اساس اظهارنظر سیاسی، طرح کارشناسی یا یک پایلوت متوقفشده بهعنوان «قیمت جدید بنزین» اعلام کرد.
چرا دولت اصلاً به دنبال تغییر نظام بنزین است؟
دلیل اصلی، فاصله جدی تولید و مصرف است.
عارف در تازهترین توضیحات خود متوسط تولید روزانه بنزین را ۱۱۰ میلیون لیتر و متوسط مصرف را حدود ۱۴۰ میلیون لیتر اعلام کرده و گفته کسری حدود ۳۰ میلیون لیتری باید از خارج تأمین شود.
البته میزان مصرف در تمام ماهها ثابت نیست. آمار شرکت ملی پخش برای تیر ۱۴۰۵ نشان میدهد متوسط توزیع روزانه در آن ماه حدود ۱۳۴ میلیون لیتر و تولید پالایشگاهی حدود ۱۱۱ میلیون لیتر بوده است.
یعنی بسته به فصل و میزان سفر، شکاف تولید و مصرف میتواند تغییر کند؛ اما اصل ناترازی وجود دارد.
اگر مبنای ۱۴۰ میلیون لیتر مصرف و ۱۱۰ میلیون لیتر تولید را بگیریم، مصرف تقریباً ۲۷ درصد بیشتر از تولید داخلی است. همین شکاف دولت را میان سه انتخاب دشوار قرار داده است: افزایش واردات، کاهش مصرف یا تغییر قیمت و نحوه توزیع.
سه سناریوی واقعی دولت برای آینده بنزین
سیداسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، سه مسیر اصلی را تشریح کرده و همزمان تأکید داشته که هیچکدام هنوز به مصوبه نهایی تبدیل نشدهاند.
در سناریوی نخست، کشور فقط به اندازه تولید داخلی بنزین عرضه میکند و قیمت تغییر نمیکند؛ اما خطر صف، محدودیت عرضه و نابرابری در دسترسی وجود خواهد داشت.
سناریوی دوم به مدل کرمان نزدیکتر است: مقدار مشخصی بنزین با نرخ حمایتی در اختیار خودرو قرار میگیرد و مصرف مازاد با نرخ غیریارانهای و متناسب با هزینه تأمین یا واردات فروخته میشود.
در سناریوی سوم، بخشی از تولید ابتدا برای حملونقل عمومی کنار گذاشته میشود و باقی یارانه سوخت به جای «خودرو» میان «افراد» توزیع میشود؛ به این ترتیب فرد فاقد خودرو نیز از سهم یارانه انرژی برخوردار خواهد شد.
این سه مدل از نظر آثار اقتصادی کاملاً متفاوتاند و هیچکدام هنوز حکم سیاست اجرایی کشور را ندارند.
سهمیه اول بنزین حذف میشود؟
در این مورد موضع عارف نسبتاً روشن است.
معاون اول رئیسجمهور گفته دولت قصد کاهش سهمیه اول بنزین را ندارد، اما معتقد است سهمیه دوم باید بهتدریج کاهش یابد و کشور در بلندمدت به سمت آزادسازی بیشتر قیمتها حرکت کند.
این جمله شاید مهمتر از شایعات درباره عدد ۳۰ یا ۸۷ هزار تومان باشد.
معنای آن این است که سیاست دولت ظاهراً نه یک جهش ناگهانی در قیمت همه بنزین مصرفی، بلکه حرکت به سمت حفظ یک لایه حمایتی و گرانتر کردن مصرف مازاد است.
در چنین مدلی خانواری که مصرف پایینی دارد اثر محدودتری میبیند، اما خانوارهای پرمصرف یا کسانی که وابستگی زیادی به خودرو دارند، هزینه بیشتری خواهند پرداخت.
اگر بنزین مازاد ۳۰ هزار تومان شود چه اتفاقی میافتد؟
برای درک ابعاد عدد مطرحشده میتوان یک محاسبه ساده انجام داد.
اگر فرض کنیم نرخ ۳۰ هزار تومان فقط برای مصرف مازاد اعمال شود، خرید ۵۰ لیتر بنزین با این نرخ، یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان هزینه خواهد داشت.
اگر همان ۵۰ لیتر با نرخ پیشنهادی ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی کرمان محاسبه شود، هزینه به ۴ میلیون و ۳۶۰ هزار تومان میرسد.
همین اختلاف نشان میدهد چرا تعیین نرخ چهارم مسئلهای صرفاً فنی نیست و میتواند اثر جدی بر هزینه حملونقل، تاکسی اینترنتی، پیک، سفرهای بینشهری و در نهایت انتظارات تورمی داشته باشد.
دولت نیز همین حساسیت را پذیرفته است؛ عارف گفته تصمیم بنزینی به دلیل اثر مستقیم و غیرمستقیم روی قیمت کالاها باید با احتیاط انجام شود.
پس بنزین ۳۰ هزار تومانی قطعی است یا نه؟
تا ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ پاسخ روشن است: خیر، قیمت ۳۰ هزار تومان هنوز نرخ رسمی و قطعی بنزین نیست.
اما بخش دوم پاسخ به همان اندازه اهمیت دارد: پرونده اصلاح قیمت و سهمیه بنزین واقعاً روی میز دولت است.
ماجرای کرمان نشان داد دولت بهطور جدی مدل «مصرف مازاد با نرخ غیریارانهای» را بررسی کرده است. معاون اول رئیسجمهور نیز اصل نرخ چهارم را تأیید کرده، ولی گفته نرخ ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی اعلامشده در کرمان با تصمیم دولت متفاوت بوده است.
در نتیجه، دو تیتر «بنزین ۸۷ هزار تومان شد» و «بنزین ۳۰ هزار تومان قطعی شد» هر دو جلوتر از واقعیت حرکت میکنند.
واقعیت امروز این است که بنزین هنوز با نرخهای رسمی موجود عرضه میشود، طرح ۸۷ هزار تومانی کرمان متوقف شده و دولت هنوز درباره شکل نهایی اصلاح نظام سوخت در حال تصمیمگیری است.
اما صحبتهای عارف یک پیام مهم دارد: بحث نرخ چهارم دیگر صرفاً یک شایعه فضای مجازی نیست؛ اصل تغییر در نظام بنزین جدی است، ولی عدد و زمان اجرای آن هنوز نیازمند ابلاغ رسمی است.