سقوط قیمت حبوبات؛ لوبیا چیتی از قله ۷۰۰ هزار تومانی عقب نشست
پاسخ اصلی در یک کلمه خلاصه میشود: فراوانی عرضه.
لپهچی در نشست خبری ۲۷ مرداد اعلام کرد تولید داخلی حبوبات در دو سال اخیر وضعیت مناسبی داشته و همزمان حجم واردات نیز از نیاز معمول بازار بیشتر شده است. طبق آمار ارائهشده از سوی انجمن حبوبات، تولید داخلی سالانه در محدوده ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار تن قرار دارد و در شرایط معمول حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار تن نیز وارد میشود. مصرف کل کشور نیز حدود ۹۰۰ تا ۹۵۰ هزار تن در سال برآورد شده است.
یعنی در حالت عادی حدود ۷۰ درصد نیاز بازار باید از داخل تأمین شود و باقی نیاز از واردات بیاید.
مشکل امسال از جایی آغاز شده که علاوه بر برداشت مناسب داخلی، واردات بیش از میزان مورد نیاز بازار انجام شده و تعادل عرضه و تقاضا به نفع عرضه به هم خورده است. نتیجه طبیعی چنین وضعیتی کاهش قیمت است.
پای رفع تعهد ارزی به بازار حبوبات باز شد
اما چرا واردات تا این اندازه افزایش پیدا کرد؟
رئیس انجمن حبوبات یکی از دلایل اصلی را سیاست مربوط به رفع تعهد ارزی صادرکنندگان از طریق واردات کالاهای اساسی میداند. براساس این سازوکار، بخشی از صادرکنندگان برای ایفای تعهد ارزی خود به واردات کالاهای اساسی از جمله حبوبات روی آوردهاند.
انتقاد فعالان صنفی این است که همه این شرکتها الزاماً فعال تخصصی بازار حبوبات نیستند. لپهچی گفته واردکننده حرفهای حجم تقاضا، کیفیت، نوع محصول و زمان مناسب ورود کالا را میشناسد، اما وقتی واردات صرفاً با هدف رفع تعهد ارزی انجام شود، ممکن است کالا بیش از نیاز یا حتی با مشخصات نامتناسب با بازار ایران وارد شود.
در چنین شرایطی بعضی واردکنندگان برای نقد کردن سریع کالا حاضر به فروش با سود بسیار کم یا حتی زیان میشوند و این رفتار روی قیمت تولید داخلی نیز فشار وارد میکند.
لوبیا چیتی چگونه از رکورد تاریخی فاصله گرفت؟
لوبیا چیتی یکی از واضحترین نمونههای تغییر بازار است.
این محصول در دوره کمبود و اختلال تولید تا محدوده کیلویی ۷۰۰ هزار تومان نیز قیمت خورد. رئیس انجمن حبوبات اکنون از افت بسیار شدید قیمت لوبیا چیتی سخن گفته و برخی گزارشها عبارت «کاهش تا ۱۰۰ درصدی» را از قول او منتشر کردهاند.
با این حال یک نکته آماری مهم وجود دارد: کاهش ۱۰۰ درصدی قیمت از نظر ریاضی به معنای صفر شدن قیمت است؛ بنابراین این عبارت را نمیتوان به شکل تحتاللفظی تفسیر کرد. دادههای دیگر نشست انجمن، کاهش میانگین حدود ۵۰ درصدی قیمت حبوبات نسبت به سال گذشته را تأیید میکنند.
قیمتها نیز در سطوح مختلف بازار متفاوت است. برای مثال دادههای عمدهفروشی مرداد، لوبیا چیتی وارداتی یا صنعتی را بسته به نوع و کیفیت در محدوده تقریبی ۲۰۵ تا ۳۰۱ هزار تومان نشان میدهد، در حالی که در خردهفروشی، یک نمونه برنددار لوبیا چیتی در نیمه مرداد حدود ۵۷۹ هزار و ۹۰۰ تومان قیمت داشته است.
این اختلاف نشان میدهد کاهش قیمت در بنکداری و عمدهفروشی الزاماً با همان سرعت به قفسه فروشگاه منتقل نشده است.
قیمت حبوبات در بازار ۲۷ مرداد چقدر است؟
جدول قیمتهای بازار در ۲۷ مرداد نیز نشان میدهد هنوز میان محصول فلهای و بستهبندیشده اختلاف قابل توجهی وجود دارد.
هر کیلو عدس درشت فلهای حدود ۳۱۰ هزار تومان، عدس ریز ۲۸۰ هزار تومان، لپه درشت ۳۱۰ هزار تومان، لپه ریز ۳۵۵ هزار تومان، لوبیا سفید حدود ۳۵۰ هزار و ۵۰۰ تومان، لوبیا قرمز بین ۳۵۵ تا ۳۶۵ هزار تومان و نخود حدود ۳۹۰ هزار و ۵۰۰ تومان عرضه شده است.
بنابراین وقتی از «کاهش ۵۰ درصدی قیمت حبوبات» صحبت میشود، باید مشخص کرد مقایسه مربوط به کدام زمان، کدام محصول و کدام سطح زنجیره توزیع است.
ممکن است قیمت خرید از کشاورز و بازار عمدهفروشی شدیداً پایین آمده باشد، اما مشتری نهایی هنوز بخش بزرگی از کاهش را در فروشگاه احساس نکرده باشد.
انبارها پر شد؛ اما پای «احتکار» هم وسط آمد
یکی از عجیبترین پیامدهای وضعیت جدید، مشکلات فعالان بازار با دستگاههای نظارتی است.
رئیس انجمن حبوبات میگوید به دلیل حجم بالای واردات و کاهش کشش بازار، بخشی از حبوبات مدت بیشتری در انبار باقی میماند، اما در برخی موارد همین ماندگاری باعث ورود تعزیرات یا پلیس اقتصادی و تشکیل پرونده با ظن احتکار شده است.
به گفته او، برای برخی کالاها محدودیت زمانی حدود ۲۰ روز برای نگهداری در نظر گرفته میشود، در حالی که وقتی بازار توان جذب کالای واردشده را ندارد، فروش تمام موجودی در این مدت امکانپذیر نیست.
از سوی دیگر حبوبات نیز کالایی نیست که بتوان برای همیشه نگهداری کرد. گرما و ماندگاری طولانی میتواند رنگ و کیفیت ظاهری محصول را کاهش دهد و همین مسئله واردکننده را به فروش سریعتر و کاهش قیمت تشویق میکند.
تا پایان سال حبوبات گران نمیشود؟
لپهچی برآورد کرده بازار در پنج تا شش ماه آینده از نظر تأمین کالا با مشکل جدی مواجه نخواهد شد و موجودی فعلی میتواند حتی دورههای پرمصرفی مانند ماه رمضان را پوشش دهد.
او در اظهارنظری صریحتر گفته است تا پایان سال افزایش قیمتی برای حبوبات پیشبینی نمیکند.
دلیل این خوشبینی، موجودی قابل توجه در انبارهای واردکنندگان، گمرکات و بنادر، ادامه واردات و برداشت مناسب داخلی است.
با این حال «هیچ افزایش قیمتی تا پایان سال» را باید پیشبینی صنفی دانست و نه یک تضمین قطعی. نرخ ارز، هزینه حملونقل، تغییر سیاستهای وارداتی، کاهش احتمالی موجودی و رفتار تولیدکنندگان همگی میتوانند در ماههای آینده شرایط بازار را تغییر دهند.
ارزانی امروز میتواند گرانی سال آینده را بسازد؟
اینجا بخش نگرانکننده ماجرا آغاز میشود.
اگرچه افت قیمت برای مصرفکننده مطلوب است، اما تولیدکننده با هزینههای سال گذشته فعالیت نمیکند. قیمت ماشینآلات، آب، اجاره زمین، بذر، سم، کود و نیروی کار افزایش یافته، اما در برخی محصولات قیمت فروش کشاورز پایینتر آمده است.
لپهچی هشدار داده اگر کشاورز امسال از تولید لوبیا یا سایر حبوبات زیان ببیند، احتمال دارد سال آینده محصول دیگری بکارد. چنین اتفاقی قبلاً نیز تجربه شده است؛ کاهش شدید قیمت در یک سال باعث کاهش سطح کشت در سال بعد و سپس کمبود و جهش قیمت شده است.
بنابراین بازار با یک تناقض روبهروست: واردات بیشتر امروز قیمت را پایین میآورد، اما اگر تولید داخلی را از صرفه اقتصادی خارج کند، میتواند زمینه گرانی دوباره در آینده را ایجاد کند.
بازار حبوبات چقدر به واردات وابسته است؟
بر اساس دادههای انجمن، تولید داخل حدود ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار تن از نیاز ۹۰۰ تا ۹۵۰ هزار تنی کشور را تأمین میکند؛ یعنی تقریباً دو سوم تا ۷۰ درصد مصرف از مزارع داخلی میآید.
در مورد انواع لوبیا نیز همین نسبت تقریبی مطرح شده است؛ نزدیک به دو سوم نیاز از تولید داخلی و حدود یک سوم از واردات تأمین میشود.
این ساختار نشان میدهد واردات برای تنظیم بازار ضروری است، اما میزان آن باید با برآورد دقیق تولید داخل هماهنگ باشد.
کمبود واردات میتواند مانند گذشته به جهش قیمت منجر شود و واردات بیش از حد نیز قیمت کشاورز را تا سطح زیان پایین بیاورد.
یک مشکل دیگر؛ ۵۰ میلیون دلار طلب واردکنندگان
فعالان بازار در کنار مسئله واردات بیش از نیاز، با مطالبات ارزی قدیمی نیز روبهرو هستند.
رئیس انجمن حبوبات رقم معوقات ارزی واردکنندگان را حدود ۴۵ تا ۵۰ میلیون دلار اعلام کرده است. بخشی از این مطالبات به واردات انجامشده با ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی و سیاستهای ارزی دورههای گذشته مربوط میشود.
این بدهی از نگاه انجمن میتواند توان شرکتهای تخصصی برای ادامه واردات برنامهریزیشده را کاهش دهد؛ در حالی که ورود صادرکنندگان غیرتخصصی با هدف رفع تعهد ارزی، خود باعث افزایش بیقاعده عرضه شده است.
جمعبندی؛ حبوبات ارزان شد، اما خطر هنوز تمام نشده است
بازار حبوبات در مرداد ۱۴۰۵ برخلاف دورههای قبل با مشکل کمبود روبهرو نیست. تولید مناسب داخلی، افزایش واردات و حجم بالای موجودی باعث شده قیمتها عقبنشینی کنند و انجمن حبوبات از کاهش حدود ۵۰ درصدی میانگین قیمت نسبت به سال قبل سخن بگوید.
برای مصرفکننده این اتفاق مثبت است؛ بهخصوص در شرایطی که گوشت و سایر منابع پروتئینی با قیمتهای بالایی عرضه میشوند و حبوبات نقش مهمی در سبد غذایی خانوار دارند.
اما سیاست درست تنظیم بازار فقط به معنی ارزان نگه داشتن قیمت امروز نیست.
اگر لوبیا و سایر حبوبات آنقدر ارزان شوند که کشاورز از کشت سال آینده منصرف شود، مازاد امروز میتواند به کمبود فردا تبدیل شود. به همین دلیل مهمترین مسئله برای دولت در ماههای پیشرو ایجاد تعادل است: واردات به اندازه کسری واقعی بازار، نه بیشتر؛ قیمت قابل تحمل برای مصرفکننده و در عین حال درآمدی که ادامه تولید را برای کشاورز اقتصادی نگه دارد.
در غیر این صورت ممکن است داستان آشنای بازار کشاورزی دوباره تکرار شود؛ یک سال وفور و سقوط قیمت، سال بعد کمبود و جهش دوباره.