وزیر کشاورزی درباره قیمت گندم ترمز کشید؛ وعده پیگیری پول گندمکاران و ورود هوش مصنوعی به تنظیم بازار
وزیر جهاد کشاورزی در حاشیه مراسم روز خبرنگار اعلام کرد استفاده از فناوریهای نوین یکی از اولویتهای اصلی وزارتخانه است و طی حدود یک سال و نیم گذشته سامانههای متعددی در بخشهای مختلف راهاندازی شده که در برخی از آنها بهرهگیری از هوش مصنوعی نیز آغاز شده است. به گفته او، این فناوری میتواند در افزایش اشراف اطلاعاتی، تحلیل داده، تنظیمگری و مدیریت عرضه و تقاضای محصولات کشاورزی به دولت کمک کند. اصل این اظهارات در تازهترین گزارش منتشرشده از سخنان وزیر نیز تأیید شده است.
این موضوع صرفاً در سطح وعده باقی نمانده است. وزارت جهاد کشاورزی در تیرماه از بهکارگیری ۳۸ هزار ایستگاه هواشناسی مجازی برای پایش هوشمند مزارع خبر داد و اعلام کرد سامانههای هوشمند و کاربرد هوش مصنوعی در ارائه خدمات تخصصی به بهرهبرداران در حال توسعه است. چنین زیرساختی میتواند دادههای جوی، وضعیت مزرعه و ریسکهای تولید را با دقت بیشتری وارد فرآیند تصمیمگیری کند.
هوش مصنوعی چگونه میتواند قیمت مرغ، گندم و محصولات کشاورزی را مدیریت کند؟
کاربرد مهم هوش مصنوعی برای وزارت جهاد کشاورزی لزوماً ربات یا ماشینآلات خودران نیست. یکی از مهمترین کاربردها میتواند پیشبینی عرضه و تقاضا باشد.
اگر دولت بداند چه میزان محصول در هر استان زیر کشت رفته، شرایط آبوهوایی چه اثری بر عملکرد محصول خواهد داشت، موجودی انبارها چقدر است و مصرف بازار با چه سرعتی تغییر میکند، تصمیم درباره واردات یا صادرات میتواند زودتر اتخاذ شود.
برای مثال، اگر سامانهها چند هفته پیش از بازار نشان دهند تولید یک محصول کاهش خواهد یافت، سیاستگذار میتواند بهجای انتظار برای جهش قیمت، درباره ذخایر، واردات یا توزیع تصمیم بگیرد. عکس این وضعیت نیز درباره مازاد تولید صدق میکند؛ اطلاعات دقیق میتواند جلوی تصمیماتی را بگیرد که در نهایت به زیان کشاورز تمام میشود.
به همین دلیل تأکید نوری قزلجه بر استفاده از هوش مصنوعی برای «تنظیم عرضه و تقاضا» از منظر اقتصادی شاید مهمتر از جنبه نمایشی فناوری باشد.
پول گندمکاران چه شد؟
بخش خبرسازتر اظهارات وزیر به مطالبات گندمکاران مربوط بود.
نوری قزلجه گفت وزارت جهاد کشاورزی از طرف کشاورزان پیگیر پرداخت پول خرید تضمینی است، اما خود این وزارتخانه مرجع نهایی پرداخت نیست و به همین دلیل نمیتواند زمان قطعی واریز را وعده دهد.
این توضیح با سازوکار فعلی پرداختها همخوان است. پرداخت مطالبات خرید تضمینی فقط در اختیار وزارت جهاد نیست و تأمین اعتبار و تخصیص منابع به سازمان برنامه و بودجه و دیگر بخشهای دولت نیز وابسته است.
آخرین رقم رسمی قابل اتکا نشان میدهد با واریز ۱۷ همت دیگر در اواخر تیرماه، مجموع پرداختی به گندمکاران به ۱۱۰.۱ همت رسید. سازمان هدفمندسازی یارانهها اعلام کرد این مرحله مربوط به کشاورزانی بود که گندم خود را تا هشتم تیر تحویل مراکز خرید تضمینی داده بودند.
دولت ۵۰ همت دیگر هم برای گندمکاران کنار گذاشت
موضوع فقط به ۱۱۰ همت پرداختشده محدود نمیشود.
دولت در جلسه هفتم مرداد هیئت وزیران به ریاست مسعود پزشکیان تصویب کرد ۵۰ هزار میلیارد تومان دیگر برای پرداخت مطالبات گندمکاران اختصاص پیدا کند. این تصمیم در گزارش رسمی ریاستجمهوری نیز ثبت شده است.
پیش از آن نیز وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده بود تأمین منابع جدید با همکاری سازمان برنامه و بودجه در حال پیگیری است. معاون وزیر جهاد نیز گفته بود پس از پرداخت ۱۷ همت، برنامه برای پرداخت ۵۰ همت دیگر و تخصیص منابع بیشتر در ادامه مرداد وجود دارد.
در نتیجه آنچه امروز میتوان با اطمینان گفت این است که مطالبات بهطور کامل تسویه نشده است و برنامه دولت برای تأمین و پرداخت مبالغ بیشتر همچنان ادامه دارد.
همین مسئله توضیح میدهد چرا نوری قزلجه حاضر نشد در مراسم روز خبرنگار یک «خبر خوش قطعی» درباره زمان پرداخت بدهد.
چرا تأخیر در پول گندم برای کشاورز مسئله کوچکی نیست؟
کشاورزی یک فعالیت با گردش نقدینگی بالاست. گندمکار پس از برداشت باید برای کشت بعدی بذر، کود، سم، ماشینآلات، دستمزد و سایر نهادهها هزینه کند.
وقتی دولت محصول را تحویل میگیرد اما پول با تأخیر پرداخت میشود، کشاورز عملاً بخشی از تأمین مالی دولت را بر عهده میگیرد. در اقتصادی تورمی، این تأخیر حتی اگر مبلغ اسمی مطالبات در نهایت بهطور کامل پرداخت شود، میتواند قدرت خرید واقعی پول کشاورز را کاهش دهد.
به همین دلیل پرونده مطالبات گندمکاران فقط یک مسئله حسابداری میان دولت و تولیدکننده نیست؛ تأخیر طولانی میتواند مستقیماً بر انگیزه کشت سال آینده، میزان سرمایهگذاری در مزرعه و در نهایت امنیت غذایی اثر بگذارد.
وزیر جهاد پیشتر برآورد کرده بود خرید تضمینی گندم امسال میتواند به حدود ۹.۵ تا ۱۰ میلیون تن برسد و تولید کل کشور نیز در محدوده ۱۳.۵ تا ۱۴ میلیون تن قرار گیرد.
قیمت خرید تضمینی گندم امسال چقدر است؟
در آغاز فصل خرید سال ۱۴۰۵، وزیر جهاد کشاورزی متوسط قیمت خرید هر کیلوگرم گندم را حدود ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان اعلام کرده بود. رقم نهایی دریافتی میتواند براساس کیفیت محصول و ضوابط خرید تفاوت داشته باشد.
همین حجم خرید و قیمت تضمینی نشان میدهد چرا تسویه گندم یکی از بزرگترین تعهدات نقدی دولت در بخش کشاورزی است.
از یک طرف دولت باید قیمت را در سطحی تعیین کند که کشاورز به ادامه تولید گندم ترغیب شود و از سوی دیگر نمیتواند تمام افزایش هزینه را مستقیماً به مصرفکننده نان منتقل کند. نتیجه، ایجاد یک زنجیره بزرگ حمایتی و بودجهای است.
آزادسازی قیمت گندم؛ وزیر چه گفت؟
نوری قزلجه درباره احتمال آزاد شدن قیمت محصولات کشاورزی، بهویژه گندم، موضع محتاطانهای داشت.
او گفت نمیتوان با سرعت تصمیم گرفت قیمت گندم آزاد شود، زیرا گندم یک کالای استراتژیک و در اولویت جامعه است. وزیر تأکید کرد حمایتهایی که امروز در این زنجیره به جامعه و بهویژه مصرفکنندگان داده میشود باید ادامه پیدا کند، هرچند «شکل و محل» پرداخت حمایت میتواند تغییر کند.
همین جمله آخر از نظر سیاست اقتصادی اهمیت زیادی دارد.
این موضع لزوماً به معنای دفاع از ادامه همیشگی مدل فعلی یارانه نیست. وزیر در واقع راه را برای تغییر شیوه حمایت باز گذاشته، اما گفته اصل حمایت از مصرفکننده نمیتواند ناگهان حذف شود.
اگر قیمت گندم کاملاً آزاد شود چه اتفاقی میافتد؟
گندم با بسیاری از کالاهای دیگر تفاوت دارد؛ زیرا قیمت آن در نهایت به مهمترین کالای سفره خانوار یعنی نان متصل میشود.
در یک مدل کاملاً آزاد، کشاورز محصول خود را با قیمت بازار میفروشد و کارخانههای آرد نیز ماده اولیه را بدون نرخ حمایتی خریداری میکنند. در چنین شرایطی، اگر دولت هیچ یارانهای در مراحل بعدی زنجیره پرداخت نکند، افزایش قیمت ماده اولیه میتواند به آرد و نهایتاً نان منتقل شود.
راه جایگزین این است که دولت بهجای یارانه دادن در ابتدای زنجیره، حمایت را مستقیماً به مصرفکننده یا واحد نانوایی منتقل کند. این همان موضوعی است که سخن وزیر درباره تغییر «شکل و محل کمک» میتواند به آن اشاره داشته باشد؛ هرچند نوری قزلجه در اظهارات اخیر هیچ مدل مشخصی برای آزادسازی اعلام نکرده است.
بنابراین فعلاً صحبت از آزادسازی قطعی قیمت گندم زودهنگام است.
مسئله اصلی؛ حمایت از مصرفکننده بدون زیان کشاورز
سیاست گندم در ایران همواره میان دو هدف قرار دارد: نان باید برای خانوار قابل خرید باقی بماند و در عین حال تولید گندم نیز باید برای کشاورز اقتصادی باشد.
اگر قیمت تضمینی پایین تعیین شود، انگیزه تولید کاهش پیدا میکند. اگر قیمت خرید افزایش یابد اما منابع پرداخت آن به موقع تأمین نشود، کشاورز با مطالبات معوق مواجه میشود. اگر تمام افزایش قیمت نیز یکباره به نان منتقل شود، فشار معیشتی بر مصرفکننده بیشتر خواهد شد.
همین سهگانه توضیح میدهد چرا وزیر کشاورزی از تصمیم سریع درباره آزادسازی فاصله گرفته است.
فناوری و هوش مصنوعی میتوانند به پیشبینی تولید و تنظیم بازار کمک کنند، اما مسئله قیمت گندم در نهایت یک تصمیم بودجهای و اجتماعی نیز هست.
جمعبندی؛ سه پیام مهم وزیر کشاورزی
اظهارات تازه غلامرضا نوری قزلجه سه پیام مشخص داشت. نخست اینکه وزارت جهاد کشاورزی استفاده از هوش مصنوعی را از مرحله شعار فراتر برده و نمونههایی مانند شبکه ۳۸ هزار ایستگاه هواشناسی مجازی نشان میدهد داده و پایش هوشمند در حال ورود جدیتر به مدیریت کشاورزی است.
دوم اینکه پرونده مطالبات گندمکاران همچنان باز است. آخرین رقم قطعی پرداختشده حدود ۱۱۰.۱ همت بوده و دولت نیز ۵۰ همت دیگر برای ادامه پرداختها اختصاص داده است.
و سوم اینکه فعلاً خبری از آزادسازی فوری قیمت گندم نیست. وزیر بهصراحت گفته چنین تصمیمی باید با بررسی همه جوانب گرفته شود و حمایت از مصرفکننده، حتی در صورت تغییر سازوکار، باید ادامه داشته باشد.
برای گندمکاران اما مهمترین مسئله فعلاً نه هوش مصنوعی است و نه شکل آینده قیمتگذاری؛ مسئلهای بسیار ملموستر در اولویت قرار دارد: اینکه پول محصولی که ماهها برای تولید آن هزینه کردهاند، چه زمانی بهطور کامل به حسابشان خواهد رسید.
