ارزانی حبوبات پشت در فروشگاهها؛ افت ۲۵ درصدی چرا به قفسهها نرسید؟
بازار حبوبات در روزهای پایانی تیر ۱۴۰۵ دو تصویر کاملاً متفاوت دارد. در بنکداریها، افزایش عرضه و نزدیکشدن فصل برداشت، قیمت برخی محصولات را پایین آورده است؛ اما پشت ویترین فروشگاهها، بسیاری از بستههای حبوبات همچنان با نرخهای قبلی یا حتی قیمتهایی چند برابر نرخ عمدهفروشی عرضه میشوند.
رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران، میزان کاهش اخیر قیمت حبوبات را حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد اعلام کرده است. گزارش میدانی منتشرشده از بازار نیز تأیید میکند که این افت فعلاً بیشتر در معاملات عمده و کالاهای فلهای دیده میشود و هنوز بهطور کامل به محصولات بستهبندیشده نرسیده است.
جدول قیمت عمدهفروشی برخی حبوبات
| نوع حبوبات | قیمت تقریبی هر کیلو در بنکداری |
|---|---|
| انواع لوبیا، بسته به نوع و کیفیت | ۲۷۵ تا ۳۳۰ هزار تومان |
| لوبیا قرمز | ۲۰۰ تا ۲۲۰ هزار تومان |
| نخود | ۱۲۵ تا ۱۶۵ هزار تومان |
این ارقام قیمت مصرفکننده نیستند و هزینههایی مانند حمل، پاکسازی، سورت، بستهبندی و سود قانونی خردهفروش به آنها اضافه میشود. بااینحال، مقایسه با قیمتهای مشاهدهشده در فروشگاهها نشان میدهد اختلاف در برخی محصولات بسیار بیشتر از هزینههای متعارف زنجیره توزیع است.
برای نمونه، نخود بستهبندیشده در بررسی میدانی تا حدود کیلویی ۵۰۰ هزار تومان قیمت داشت؛ درحالیکه نرخ عمدهفروشی آن بین ۱۲۵ تا ۱۶۵ هزار تومان اعلام شده است. لوبیا قرمز بستهبندیشده نیز حدود ۵۱۱ تا ۵۳۳ هزار تومان بهازای هر کیلو عرضه میشد؛ یعنی بیش از دو برابر نرخ ۲۰۰ تا ۲۲۰ هزار تومانی بنکداری.
کاهش قیمت از کجا آغاز شد؟
مهمترین عامل عقبنشینی بازار، افزایش عرضه نسبت به تقاضاست. کنگری پیشتر گفته بود حجم عرضه برخی کالاهای اساسی به حدود دو برابر تقاضای موجود رسیده و همین رقابت میان عرضهکنندگان، قیمت حبوبات را در بازار عمدهفروشی کاهش داده است. نزدیکشدن به زمان برداشت محصول جدید نیز باعث شده دارندگان موجودیهای قبلی برای فروش سریعتر کالا و آزادکردن انبارهای خود اقدام کنند.
واردکنندگان نیز معمولاً پیش از ورود محصول تازه داخلی یا محمولههای جدید، تمایل دارند موجودیهای قدیمی را با سرعت بیشتری نقد کنند. افزایش عرضه در این مرحله میتواند فروشندگان عمده را به ارائه تخفیف وادار کند؛ بهخصوص در بازاری که تقاضای مصرفی بهدلیل کاهش قدرت خرید خانوارها ضعیف شده است.
این وضعیت به معنای مازاد پایدار تمام انواع حبوبات نیست. ترکیب تولید و واردات در هر محصول متفاوت است. برای مثال، بیش از ۹۰ درصد نیاز به برخی انواع لوبیا از تولید داخل تأمین میشود، اما در بازار عدس وابستگی وارداتی بسیار بیشتر است و حدود ۷۰ درصد نیاز کشور از خارج تأمین میشود. بنابراین تغییر نرخ ارز و شرایط ثبت سفارش میتواند اثر متفاوتی بر هر قلم داشته باشد.
چرا فروشگاهها هنوز گران میفروشند؟
نخستین توضیح، موجودیهای خریداریشده با قیمت بالاست. شرکتهای بستهبندی و فروشگاهها ممکن است کالاهای موجود در انبار را هفتهها یا ماهها قبل، زمانی که نرخ عمدهفروشی بالاتر بود، تهیه کرده باشند. تا زمانی که این موجودیها فروخته نشوند، برخی عرضهکنندگان قیمت درجشده روی بستهها را اصلاح نمیکنند.
دومین عامل، فاصله زمانی میان کاهش در بازار مبدأ و ورود محصول ارزانتر به شبکه خردهفروشی است. حبوبات باید از بنکدار به واحد پاککنی یا بستهبندی منتقل شود، فرآیند سورت و کنترل کیفیت را پشت سر بگذارد و سپس از طریق شرکتهای پخش به فروشگاه برسد. این چرخه ممکن است چند هفته زمان ببرد.
اما این توضیحات تمام فاصله موجود را توجیه نمیکنند. رئیس اتحادیه بنکداران گفته است کالای فلهای با رعایت سود قانونی باید حدود ۱۵ درصد بالاتر از نرخ بنکداری به مصرفکننده برسد. در محصولات بستهبندیشده نیز مجموع هزینههای جانبی میتواند قیمت را حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد افزایش دهد.
بر این اساس، نخود عمدهفروشی با نرخ حداکثر ۱۶۵ هزار تومان حتی با افزایش ۳۰ درصدی باید حدود ۲۱۴ هزار و ۵۰۰ تومان به دست مصرفکننده برسد؛ نه نزدیک ۵۰۰ هزار تومان. لوبیا قرمز ۲۲۰ هزار تومانی نیز با همین محاسبه حدود ۲۸۶ هزار تومان تمام میشود، درحالیکه برخی بستهها بیش از ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارند.
البته نمیتوان تمام اختلاف را بدون بررسی برند، کیفیت، وزن واقعی بسته، تاریخ خرید و هزینه تولید به گرانفروشی نسبت داد. بااینحال، بزرگی فاصله نشان میدهد نهادهای نظارتی باید ساختار قیمتگذاری بعضی محصولات را دقیقتر بررسی کنند.
بستهبندی چقدر به قیمت حبوبات اضافه میکند؟
قیمت درجشده روی بسته فقط ارزش حبوبات خام نیست. محصول باید پاکسازی و سورت شود و دانههای شکسته، سنگریزه و ضایعات آن جدا شوند. بخشی از وزن اولیه در این فرآیند از دست میرود و هزینه دستگاه، نیروی کار و کنترل کیفیت نیز به قیمت اضافه میشود.
مواد اولیه بستهبندی، چاپ، انبارداری، حملونقل، تبلیغات، سهم شرکت پخش و حاشیه سود فروشگاه نیز در قیمت نهایی نقش دارند. محصولات برنددار ممکن است بهدلیل یکنواختی دانه، درصد کمتر ضایعات و ضمانت کیفیت، گرانتر از حبوبات فلهای باشند.
مشکل زمانی ایجاد میشود که هزینههای جانبی به پوششی برای حفظ قیمتهای دوره گرانی تبدیل شوند. اگر بهای ماده اولیه برای مدت قابلتوجهی ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش پیدا کند، انتظار میرود پس از اتمام موجودی قدیمی، قیمت بستهبندیشده نیز متناسب با آن اصلاح شود.
تولید داخلی چه نقشی در کاهش قیمت دارد؟
براساس اعلام انجمن حبوبات ایران، نیاز سالانه کشور حدود یک میلیون تن است که نزدیک به ۷۰ درصد آن از تولید داخلی و حدود ۳۰ درصد از واردات تأمین میشود. بارندگی مناسب و بهبود شرایط برداشت میتواند تولید محصولاتی مانند نخود، عدس و انواع لوبیا را افزایش دهد و فشار هزینهای بازار را کاهش دهد.
داوود لپهچی، رئیس انجمن حبوبات ایران، گفته است در سال جاری بهدلیل شرایط مناسب بارندگی، انتظار برداشت مطلوبتری وجود دارد. او همچنین تأکید کرده که بازار با کسری عرضه روبهرو نیست و واردات نسبت به سال گذشته وضعیت مناسبتری خواهد داشت. سالانه بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تن نخود در کشور تولید میشود و تولید این محصول حتی از مصرف داخلی بیشتر است.
افزایش تولید داخلی برای بازار مزیت مهمی دارد؛ زیرا وابستگی قیمت به نوسانات ارز، هزینه حمل بینالمللی و محدودیتهای ثبت سفارش را کمتر میکند. بااینحال، تولیدکننده داخلی نیز با هزینه بذر، کود، سم، ماشینآلات، دستمزد و حمل مواجه است و کاهش بیش از اندازه قیمت میتواند انگیزه کشت سال آینده را کم کند.
سیاست مطلوب باید میان قیمت قابلتحمل برای مصرفکننده و درآمد اقتصادی کشاورز تعادل برقرار کند. واردات گسترده در زمان برداشت ممکن است قیمت را پایین بیاورد، اما اگر باعث زیان تولیدکننده شود، در دوره بعد عرضه داخلی کاهش خواهد یافت.
کاهش مصرف؛ روی دیگر آرامش بازار
وفور کالا تنها دلیل افزایش نسبت عرضه به تقاضا نیست. کاهش قدرت خرید نیز میتواند مصرف حبوبات را محدود کرده باشد. براساس برآورد انجمن، سرانه مصرف حبوبات در ایران حدود ۹ تا ۱۰ کیلوگرم در سال است؛ درحالیکه میانگین جهانی بین ۱۲ تا ۱۳ کیلوگرم اعلام میشود.
حبوبات از مهمترین منابع پروتئین گیاهی و جایگزینی اقتصادیتر برای بخشی از گوشت محسوب میشوند. بااینحال، وقتی قیمت یک بسته یککیلویی لوبیا یا نخود به حدود ۵۰۰ هزار تومان میرسد، حتی این گروه غذایی نیز از دسترس بخشی از خانوارها دور میشود.
بنابراین رکود بازار را نباید صرفاً نشانه تعادل مثبت دانست. ممکن است کالا به وفور در انبارها موجود باشد، اما مصرفکننده توان خرید آن را نداشته باشد. کاهش واقعی قیمت زمانی معنا پیدا میکند که در فاکتور خرید خانوار دیده شود، نه فقط در معاملات میان بنکداران.
ارزانی حبوبات چه زمانی به قفسهها میرسد؟
انتقال کاهش قیمت به خردهفروشی به زمان گردش موجودی بستگی دارد. فروشگاههای کوچک ممکن است سریعتر موجودی خود را جایگزین کنند، اما شرکتهای بزرگ بستهبندی و شبکههای زنجیرهای گاهی حجم بالایی از کالا را با قیمتهای قبلی در انبار دارند.
اگر کاهش نرخ عمدهفروشی ادامه پیدا کند، برداشت محصول جدید بدون اختلال وارد بازار شود و رقابت میان برندها افزایش یابد، انتظار میرود قیمت بستهبندیشده طی هفتههای آینده اصلاح شود. گزارشهای فعلی از وفور کالا، نبود کمبود و کاهش ۷۰ تا ۸۰ هزار تومانی قیمت هر کیلو حبوبات در بخش عمدهفروشی حمایت میکنند.
بااینحال، افزایش دوباره نرخ ارز، تأخیر در ثبت سفارش یا مشکل در پرداخت مطالبات واردکنندگان میتواند بخشی از این روند را معکوس کند. انجمن حبوبات از بلاتکلیفی مطالبات ارزی برخی واردکنندگان و تأثیر افزایش نرخ ارز بر هزینه تولید و واردات خبر داده است.
نتیجه؛ افت قیمت واقعی هنوز به مصرفکننده نرسیده است
کاهش ۲۰ تا ۲۵ درصدی قیمت حبوبات خبر مثبتی برای بازار کالاهای اساسی است، اما این کاهش فعلاً در نقطهای اتفاق افتاده که بیشتر برای عمدهفروش و خریدار فلهای قابل مشاهده است. مصرفکنندهای که محصول بستهبندیشده میخرد، هنوز در بسیاری از موارد تفاوت محسوسی احساس نمیکند.
تداوم عرضه محصول جدید، نظارت بر سود شبکه توزیع، شفافشدن قیمت ماده اولیه و درج تفکیکی هزینهها میتواند انتقال کاهش نرخ را سریعتر کند. در غیر این صورت، ممکن است بازار عمده ارزان شود، اما بخش اصلی منفعت در حلقههای واسطه باقی بماند.
پیام اصلی بازار روشن است: سیگنال ارزانی صادر شده، اما هنوز به قفسه فروشگاهها نرسیده است. هفتههای آینده مشخص خواهد کرد کاهش قیمت یک موج کوتاه در بنکداریهاست یا آغاز اصلاحی واقعی در هزینه سبد غذایی خانوار.