پیشبینی تولید ۱۳.۵ میلیون تن گندم در سال ۱۴۰۵ | برنامه وزارت جهاد برای عبور از خشکسالی و ناترازی انرژی
به گفته مجید آنجفی، معاونت امور زراعت مسئولیت حدود ۷۵ درصد کل تولیدات کشاورزی کشور را بر عهده دارد. همین سهم بالا باعث میشود عملکرد این بخش فقط یک شاخص تولیدی نباشد، بلکه مستقیماً با امنیت غذایی، قیمت نان، بازار نهادهها و هزینه معیشت خانوارها ارتباط پیدا کند.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آبی، هزینه بالای تولید و ناترازی انرژی به تولیدکنندگان فشار وارد کرده، حفظ ظرفیت تولید محصولات زراعی به یکی از مهمترین مسائل اقتصادی کشور تبدیل شده است. گندم در این میان جایگاه ویژهتری دارد، چون کالایی راهبردی است و هر اختلال در تولید یا خرید آن، مستقیماً به بازار آرد و نان منتقل میشود.
تولید گندم ۱۴۰۵ چقدر پیشبینی شده است؟
بر اساس اعلام معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، پیشبینی میشود تولید گندم در سال ۱۴۰۵ به حدود ۱۳.۵ میلیون تن برسد. از این میزان، قابلیت تحویل حدود ۱۰ میلیون تن به مراکز خرید دولتی وجود دارد. خبرگزاری موج نیز در گزارشی از قول آنجفی نوشته بود تولید گندم سال زراعی جاری بین ۱۳.۵ تا ۱۴ میلیون تن پیشبینی میشود و خرید تضمینی میتواند به ۹.۵ تا ۱۰ میلیون تن برسد.
این ارقام برای دولت اهمیت زیادی دارد، چون هرچه خرید داخلی گندم بیشتر باشد، نیاز به واردات کاهش مییابد و فشار ارزی کمتر میشود. با این حال، تحقق این هدف فقط به تولید مزرعهای وابسته نیست؛ پرداخت بهموقع مطالبات، قیمت حمایتی مناسب، تأمین کود و بذر و مدیریت خرید تضمینی نیز نقش تعیینکننده دارند.
خرید تضمینی گندم در چه وضعیتی است؟
یکی از مهمترین محورهای برنامه دولت، خرید تضمینی گندم از کشاورزان است. ایرنا در ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ گزارش داده بود خرید تضمینی گندم از ابتدای فصل برداشت از مرز ۳.۴ میلیون تن گذشته و ارزش آن به ۱۶۲ همت رسیده است.
این عدد نشان میدهد فصل خرید گندم وارد مرحله مهمی شده، اما همچنان مسئله اصلی برای کشاورزان، سرعت پرداخت مطالبات است. اگر پول گندم با تأخیر پرداخت شود، انگیزه کشاورزان برای تحویل محصول به دولت کاهش مییابد و بخشی از محصول ممکن است وارد مسیرهای غیررسمی یا بازارهای جایگزین شود. به همین دلیل، تأمین منابع مالی خرید تضمینی فقط یک موضوع حسابداری نیست؛ یک ابزار سیاستگذاری برای حفظ امنیت غذایی است.
قیمت خرید تضمینی گندم چقدر است؟
طبق گزارشهای منتشرشده، قیمت خرید تضمینی گندم برای سال ۱۴۰۵ حدود ۴۹ هزار و ۶۵۰ تومان به ازای هر کیلوگرم اعلام شده است؛ رقمی که با احتساب بیمه، در مجموع نزدیک به ۵۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم عنوان شده است. دنیای اقتصاد این نرخ را به نقل از رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس منتشر کرده و آن را قیمت حمایتی محصول راهبردی گندم دانسته است.
با این حال، کشاورزان فقط به نرخ اسمی نگاه نمیکنند. هزینه بذر، کود، ماشینآلات، سوخت، دستمزد، حملونقل و ریسکهای اقلیمی، همگی در تصمیم کشت اثر دارند. اگر قیمت تضمینی با واقعیت هزینه تولید همخوان نباشد یا پرداخت آن با تأخیر انجام شود، سیاست خرید تضمینی بخشی از اثر خود را از دست میدهد.
جدول مهمترین ارقام اعلامی بخش زراعت
| شاخص | عدد یا هدف اعلامشده |
|---|---|
| سهم معاونت زراعت از تولیدات کشاورزی | حدود ۷۵ درصد |
| پیشبینی تولید گندم در ۱۴۰۵ | حدود ۱۳.۵ میلیون تن |
| ظرفیت تحویل گندم به خرید دولتی | حدود ۱۰ میلیون تن |
| خرید تضمینی ثبتشده تا ۲۴ خرداد | بیش از ۳.۴ میلیون تن |
| ارزش خرید تضمینی ثبتشده | حدود ۱۶۲ همت |
| قیمت خرید تضمینی گندم | حدود ۴۹,۶۵۰ تومان برای هر کیلو |
| هدف تولید گندم دیم در طرح ۵ ساله | ۶ میلیون تن |
| هدف تولید دانههای روغنی | ۶۰۰ هزار تن |
| اعتبار طرح دیمزارها | ۵.۵ همت |
| ارزشآفرینی پیشبینیشده طرح | بیش از ۶۵ همت |
طرح ۵ ساله دیمزارها چرا مهم است؟
یکی از مهمترین بخشهای سخنان آنجفی، تأکید بر اجرای طرح ۵ ساله دیمزارهاست. هدف این طرح، افزایش تولید محصول در اراضی دیم و کاهش وابستگی به آبهای زیرزمینی و سطحی است. طبق اعلام معاون امور زراعت، هدفگذاری سال پنجم این طرح تولید ۶ میلیون تن گندم بدون نیاز به آب زیرزمینی و سطحی است؛ اتفاقی که در صورت تحقق، سهم گندم دیم را از حدود ۱۰ درصد فعلی به ۴۰ درصد کل تولید کشور میرساند.
اهمیت این برنامه از آنجاست که بحران آب، دیگر یک ریسک دوردست نیست. کشاورزی ایران با افت منابع آبی، فرونشست زمین و کاهش بارشهای قابل اتکا روبهروست. بنابراین توسعه دیمزارها، اگر با بذر مناسب، بیمه، آموزش، ماشینآلات و حمایت مالی همراه شود، میتواند بخشی از فشار بر منابع آبی را کاهش دهد.
ارزش اقتصادی طرح دیمزارها
آنجفی گفته طرح دیمزارها با اعتبار ۵.۵ همتی برای یک دوره پنجساله، ارزشی بیش از ۶۵ همت ایجاد خواهد کرد. این یعنی دولت انتظار دارد هر واحد سرمایهگذاری در این طرح، چندین برابر بازده اقتصادی و زیستمحیطی ایجاد کند.
این ارزش فقط به تولید گندم محدود نیست. صرفهجویی در مصرف آب، حفاظت از خاک، افزایش حاصلخیزی اراضی، تولید علوفه و افزایش تولید دانههای روغنی، همگی بخشی از خروجیهای این طرح اعلام شدهاند. در واقع، اگر این برنامه درست اجرا شود، دیمزارها میتوانند از یک ظرفیت کمبازده به یکی از پایههای امنیت غذایی کشور تبدیل شوند.
افزایش تولید جو و علوفه چه اثری دارد؟
معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی همچنین از پیشبینی افزایش یک میلیون تنی تولید جو نسبت به سال گذشته خبر داده است. این موضوع برای بازار دام و طیور اهمیت مستقیم دارد، چون جو یکی از نهادههای مهم در تغذیه دام است و افزایش تولید داخلی آن میتواند بخشی از فشار واردات نهاده را کاهش دهد.
از سوی دیگر، افزایش ظرفیت تولید علوفه تا یک میلیون تن نیز میتواند برای دامداران مهم باشد. در سالهایی که قیمت نهادههای دامی بالا میرود، فشار هزینه تولید شیر، گوشت و محصولات پروتئینی افزایش پیدا میکند. بنابراین تقویت تولید داخلی جو و علوفه، به شکل غیرمستقیم میتواند روی بازار گوشت، لبنیات و هزینه مصرفکننده اثر بگذارد.
تأمین نهادهها؛ نقطه حساس فصل کاشت
آنجفی تأکید کرده روند تأمین نهادهها برای سال جدید با جدیت دنبال میشود و مبادی ورودی نهادهها تحت تأثیر تحریمها قرار ندارند. به گفته او، اوره مورد نیاز کشاورزان از تولیدات داخلی تأمین شده و کودهای فسفات و پتاس نیز از مبادی متنوع وارد کشور میشود.
این بخش از سخنان معاون وزیر اهمیت زیادی دارد، چون هرگونه اختلال در تأمین کود میتواند عملکرد مزارع را کاهش دهد. گندمکاران برای دستیابی به عملکرد مناسب، به بذر اصلاحشده، کود کافی، زمانبندی درست تغذیه و حمایت فنی نیاز دارند. صداوسیما نیز در گزارش قبلی خود از قول آنجفی نوشته بود در سال زراعی جاری حدود ۵۰۰ هزار تن بذر گندم در اختیار کشاورزان قرار گرفته که بیسابقه بوده است.
ریسک اصلی کجاست؟
با وجود تصویر مثبت ارائهشده از تولید، چند ریسک جدی همچنان باقی است. نخستین ریسک، اقلیم است. دیمزارها به بارش وابستهاند و هرگونه کاهش بارش یا توزیع نامناسب بارندگی میتواند عملکرد را پایین بیاورد. دومین ریسک، پرداخت مطالبات است. اگر دولت نتواند منابع خرید تضمینی را بهموقع تأمین کند، اعتماد کشاورزان آسیب میبیند.
سومین ریسک، هزینه تولید است. حتی اگر نهادهها تأمین شوند، قیمت ماشینآلات، سوخت، دستمزد و حملونقل میتواند فشار زیادی بر کشاورزان وارد کند. بنابراین موفقیت برنامه زراعت فقط با اعلام هدف تولید سنجیده نمیشود؛ باید دید کشاورز در پایان فصل چقدر سود واقعی به دست میآورد.
جمعبندی
مجید آنجفی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، از پیشبینی تولید حدود ۱۳.۵ میلیون تن گندم در سال ۱۴۰۵ و قابلیت تحویل حدود ۱۰ میلیون تن به مراکز خرید دولتی خبر داده است. این ارقام اگر محقق شوند، میتوانند نقش مهمی در کاهش وابستگی به واردات و تقویت امنیت غذایی کشور داشته باشند. گزارشهای رسمی نیز پیشتر از عبور خرید تضمینی گندم از مرز ۳.۴ میلیون تن و ارزش ۱۶۲ همتی خریدها خبر داده بودند.
با این حال، موفقیت این برنامه به چند شرط اساسی وابسته است: پرداخت سریع مطالبات گندمکاران، تأمین نهادهها، اجرای واقعی طرح دیمزارها، حمایت از کشاورزان دیمکار و مدیریت ریسکهای اقلیمی. اگر این حلقهها کامل نشود، هدف تولید ۱۳.۵ میلیون تنی گندم فقط یک عدد امیدوارکننده روی کاغذ خواهد بود؛ اما اگر درست اجرا شود، میتواند یکی از مهمترین نقاط اتکای امنیت غذایی ایران در سال ۱۴۰۵ باشد.