نوسان قیمت برنج در بازار؛ حذف ارز ترجیحی و چالش تنظیم عرضه تا شب عید
بازار برنج ایران در ماههای اخیر به یکی از کانونهای اصلی توجه مصرفکنندگان، تولیدکنندگان و سیاستگذاران تبدیل شده است. حذف ارز ترجیحی برنج از ابتدای آذرماه، همزمان با محدودیتهای مقطعی واردات و تغییر رویههای تخصیص ارز، شرایطی را رقم زده که نتیجه آن افزایش محسوس قیمتها و بروز نگرانی درباره تنظیم بازار در آستانه ماه رمضان و شب عید است. برنج به عنوان دومین محصول اساسی و استراتژیک کشور، نقشی تعیینکننده در امنیت غذایی دارد و هرگونه نوسان در بازار آن مستقیما بر معیشت خانوارها اثر میگذارد.
تحولات قیمتی برنج در بازار مصرف
بررسیهای میدانی از سطح بازار نشان میدهد که قیمت هر کیلو برنج طارم در بازه ۴۰۰ تا ۵۵۰ هزار تومان معامله میشود. برنج فجر با نرخ ۳۵۰ تا ۳۸۰ هزار تومان، شیرودی ۳۳۰ تا ۳۶۰ هزار تومان و ندا ۳۱۰ تا ۳۵۰ هزار تومان به دست مصرفکننده میرسد. در میان برنجهای وارداتی، برنج هندی ۱۶۰ تا ۱۷۰ هزار تومان و برنج پاکستانی ۱۷۰ تا ۲۵۰ هزار تومان قیمتگذاری شده است. این ارقام در حالی ثبت شده که فعالان بازار از تداوم روند افزایشی قیمتها پس از حذف ارز ترجیحی خبر میدهند؛ روندی که بخش قابل توجهی از آن به کاهش رقابت میان برنج خارجی و محصول داخلی نسبت داده میشود.
مصرف سالانه و فاصله تولید تا نیاز کشور
بر اساس آمارهای رسمی، مصرف سالانه برنج در کشور بین ۳.۲ تا ۳.۵ میلیون تن برآورد میشود. تولید داخلی در سال جاری حدود ۲ میلیون تن بوده و به این ترتیب، حداقل یک تا یک میلیون و ۳۰۰ هزار تن از نیاز کشور باید از محل واردات تامین شود. کارشناسان معتقدند زیرساخت و ظرفیت لازم برای افزایش تولید داخلی وجود دارد و در صورت تداوم سیاستهای حمایتی هدفمند، دستیابی به خودکفایی برنج دور از دسترس نیست. با این حال، در شرایط فعلی واردات نقش مکمل و تنظیمکننده بازار را ایفا میکند و هرگونه اختلال در آن به سرعت در قیمتها منعکس میشود.
حذف ارز ترجیحی و اثر آن بر بازار برنج
با حذف ارز ترجیحی برنج و انتقال واردات به تالار دوم ارزی، هزینه تمامشده برنج خارجی افزایش یافت و این موضوع به صورت زنجیرهای بر قیمت برنج ایرانی نیز اثر گذاشت. فعالان صنفی معتقدند تغییر یکباره سیاست ارزی، بدون فراهم شدن بسترهای جایگزین، نوسان قیمتی را اجتنابناپذیر کرده است. در سالهای گذشته، بخشی از کسری بازار از طریق واردات با ارز ترجیحی جبران میشد و همین موضوع مانع جهش شدید قیمتها بود، اما اکنون بازار در حال تطبیق با شرایط جدید است.
نقش واردات و محدودیتهای اعمالشده
به گفته دبیر انجمن تولیدکنندگان و تامینکنندگان برنج، از ابتدای دی تا پایان اسفند سال گذشته ۳۰۰ هزار تن و از ابتدای امسال تا پایان آذرماه نزدیک به یک میلیون تن برنج با نرخ ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان وارد کشور شده است. عمده برنجهای هندی و بخش زیادی از برنجهای پاکستانی با همین نرخ در بازار عرضه شدند. با این حال، محدودیت ایجادشده در واردات برنج سفید پاکستانی در مقطعی خاص، باعث حذف رقیب جدی برنج ایرانی شد و زمینه افزایش قیمت محصولات داخلی را فراهم کرد.
عقبماندگی واردات و پیامدهای آن
از ابتدای دی تا پایان بهمنماه، تنها ۱۷۷ هزار تن برنج وارد کشور شده است؛ رقمی که در مقایسه با نیاز پیشبینیشده ۶۰۰ هزار تنی، نشاندهنده عقبماندگی جدی از برنامه است. آثار این کمبود را میتوان در دشواری تامین برنج برای عرضه از طریق کالابرگ و افزایش مستمر قیمت برنج ایرانی مشاهده کرد. فعالان بخش خصوصی بارها نسبت به این وضعیت هشدار داده و خواستار تسریع در تسویه بدهیهای ارزی، تسهیل ثبت سفارش و تسریع در تخصیص ارز شدهاند.
ضرورت تصمیم فوری برای تنظیم بازار شب عید
عضو انجمن تولیدکنندگان و تامینکنندگان برنج با اشاره به تغییر رویه دولت در سیاست واردات، معتقد است واردات قطرهچکانی و محدود، در کنار افزایش قیمتها، شرایط بازار را پیچیدهتر کرده است. برآوردها نشان میدهد با توجه به مصرف ماه رمضان و افزایش تقاضا در روزهای پایانی سال، واردات ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن برنج تا شب عید برای کنترل قیمتها ضروری است. در غیر این صورت، احتمال تشدید نوسانات قیمتی و فشار بیشتر بر مصرفکنندگان وجود دارد.
قیمت تمامشده تولید و فاصله تا نرخ بازار
بر اساس اعلام فعالان صنفی، قیمت تمامشده هر کیلو برنج برای کشاورز حدود ۱۴۵ هزار تومان است و حتی با در نظر گرفتن سود منطقی، نرخ عرضه نباید از ۳۰۰ هزار تومان فراتر رود. با این حال، عرضه برنج با قیمتهای بالاتر از این سطح، موجب کاهش قدرت خرید خانوار و افزایش تقاضا برای برنج لاشه و نیمدانه شده است. این تغییر الگوی مصرف، خود نشانهای از فشار قیمتی بر بازار است.
دیدگاه اتحادیهها درباره عرضه و تقاضا
رئیس اتحادیه برنجفروشان با تاکید بر اینکه قیمت برنج تابع عرضه و تقاضاست، اعلام کرده است که امسال حدود ۲ میلیون تن برنج در کشور تولید شده و با توجه به نیاز ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار تنی، واردات همچنان ضروری است. به گفته وی، با وجود کاهش تقاضا به دلیل افزایش قیمت، کشاورزان و تجار هنوز حاضر به تعدیل نرخها نشدهاند. در کارخانههای شمال کشور، قیمت هر کیلو برنج با احتساب خرد بین ۳۹۰ تا ۴۱۰ هزار تومان گزارش میشود.
وفور کالا و سیاست تکنرخی ارز
رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی معتقد است در حال حاضر کمبودی در عرضه برنج به بازار وجود ندارد و برنج ایرانی و وارداتی به وفور توزیع میشود. از نگاه او، اصلاح نرخ ارز و حرکت به سمت تکنرخی شدن، میتواند به ایجاد رقابت سالم و در نهایت کاهش قیمتها و آرامش بازار منجر شود. استمرار عرضه از طریق شبکههای رسمی، نقش مهمی در رسیدن قیمتها به سطح تعادلی خواهد داشت.
جمعبندی
بازار برنج ایران در مقطع حساسی قرار دارد؛ مقطعی که همزمانی حذف ارز ترجیحی، محدودیتهای وارداتی و افزایش هزینهها، نوسانات قیمتی را تشدید کرده است. در حالی که تولید داخلی ظرفیت رشد و حتی صادرات را دارد، واقعیت فعلی بازار ایجاب میکند واردات بهموقع و هدفمند برای تنظیم عرضه انجام شود. تصمیمگیری سریع درباره تسهیل واردات، تسویه بدهیهای ارزی و حمایت هوشمندانه از تولیدکنندگان میتواند از تشدید فشار بر مصرفکنندگان جلوگیری کند. تحقق هدف خودکفایی برنج، نیازمند سیاستهای پایدار و قابل پیشبینی است؛ سیاستهایی که هم تولید داخلی را تقویت کند و هم ثبات بازار را در کوتاهمدت حفظ نماید.
