بازار حبوبات در آستانه رمضان و نوروز؛ شوک ارزی چگونه قیمتها را به مسیر صعودی انداخت؟
بازار حبوبات ایران در هفتههای منتهی به ماه مبارک رمضان و تعطیلات نوروزی وارد دورهای حساس شده است. افزایش همزمان تقاضای مصرفکنندگان، تغییر ناگهانی سیاستهای ارزی و فشار هزینههای تولید و توزیع، مجموعهای از عوامل را شکل داده که آینده قیمت حبوبات را با ابهام همراه کرده است. در شرایطی که بسیاری از خانوارها به دلیل گرانی گوشت و مرغ، حبوبات را بهعنوان جایگزین اصلی در سبد غذایی خود انتخاب کردهاند، هرگونه نوسان قیمتی در این بازار میتواند مستقیماً بر معیشت مردم اثر بگذارد.
افزایش تقاضا در سایه گرانی گوشت و مرغ
با نزدیک شدن به ماه رمضان و عید نوروز، الگوی مصرف خانوارهای ایرانی به شکل سنتی تغییر میکند. در این ایام، مصرف حبوبات به دلیل استفاده گسترده در غذاهای سفره افطار و همچنین پختوپزهای نوروزی افزایش مییابد. داوود لپهچی، رئیس هیئت مدیره حبوبات ایران، معتقد است این افزایش تقاضا امسال شدت بیشتری پیدا کرده، زیرا قیمت بالای گوشت قرمز و مرغ، بخش بزرگی از مصرفکنندگان را به سمت حبوبات سوق داده است. به گفته او، این روند نهتنها مقطعی نیست، بلکه انتظار میرود در ماههای آینده نیز ادامه پیدا کند و سطح تقاضا را در بازار بالا نگه دارد.
حذف ارز ترجیحی و ورود حبوبات به تالار دوم
مهمترین عامل اثرگذار بر بازار حبوبات در ماههای اخیر، تغییر سیاست ارزی بوده است. ارز ترجیحی حبوبات که پیشتر با نرخی در حدود ۷۰ تا ۷۵ هزار تومان تأمین میشد، حذف و وارد تالار دوم مرکز مبادله ارز و طلا با نرخ حدود ۱۳۰ هزار تومان شده است. این جهش ناگهانی نرخ ارز، شوکی جدی به واردکنندگان وارد کرده و معادلات اقتصادی آنها را بر هم زده است. بسیاری از فعالان این حوزه پیش از اعمال این سیاست، بر اساس ارز ارزانتر اقدام به واردات و قیمتگذاری کرده بودند و حالا با تغییر نرخ، با بدهیهای سنگین مواجه شدهاند.
واردکنندگانی در آستانه ورشکستگی
به گفته رئیس هیئت مدیره حبوبات ایران، تغییر ناگهانی نرخ ارز باعث شده بخش قابل توجهی از واردکنندگان عملاً توان ادامه فعالیت نداشته باشند. واردکنندگانی که کالا را با محاسبات ارز ۷۰ هزار تومانی وارد کرده بودند، ناگهان با ارزی تقریباً دو برابر مواجه شدند و این اختلاف، سرمایه در گردش آنها را بلعید. در چنین شرایطی، برخی از این فعالان نهتنها قادر به تأمین مجدد کالا نیستند، بلکه برای تسویه تعهدات قبلی خود نیز دچار مشکل شدهاند. این وضعیت، خطر کاهش واردات در ماههای آینده را جدیتر کرده است.
سهم واردات و تولید داخلی در بازار حبوبات
بازار حبوبات ایران ترکیبی از تولید داخلی و واردات است. بر اساس برآوردها، حدود ۷۰ درصد حبوبات مصرفی در داخل کشور تولید میشود و ۳۰ درصد باقیمانده از طریق واردات تأمین میشود. افزایش نرخ ارز مستقیماً بخش وارداتی را هدف قرار داده، اما اثرات آن به تولید داخلی نیز سرایت کرده است. اگرچه تولیدکنندگان داخلی به ارز ترجیحی وابستگی مستقیم ندارند، اما بسیاری از نهادههای مورد استفاده آنها مانند کود و سم، وارداتی است و با افزایش نرخ ارز، هزینه تولید افزایش پیدا میکند.
هزینههای پنهان تولید داخلی
افزایش هزینهها در بخش کشاورزی تنها به نهادههای وارداتی محدود نمیشود. هزینه نیروی کار، حملونقل، بستهبندی و انرژی نیز در ماههای اخیر رشد قابل توجهی داشته است. این عوامل بهصورت غیرمستقیم قیمت تمامشده حبوبات تولید داخل را بالا میبرد و در نهایت در قیمت مصرفکننده خود را نشان میدهد. لپهچی تأکید میکند که اثر این افزایش هزینهها ممکن است در کوتاهمدت چندان محسوس نباشد، اما در بلندمدت، فشار آن به بازار منتقل خواهد شد.
وضعیت تولید داخلی در سال خشکسالی
امسال بخش کشاورزی با چالش خشکسالی مواجه بوده، اما به گفته فعالان صنف حبوبات، کسری تولید نسبت به سال گذشته کمتر است. این موضوع باعث شده تولید داخلی همچنان بتواند بخش عمده نیاز بازار را پوشش دهد. با این حال، تداوم خشکسالی و افزایش هزینههای تولید، چشمانداز بلندمدت این بخش را با نگرانی همراه کرده است. اگر حمایتهای لازم از کشاورزان صورت نگیرد، احتمال کاهش تولید در سالهای آینده وجود دارد که میتواند وابستگی به واردات را افزایش دهد.
فاصله قیمت واردکننده تا مصرفکننده
یکی از پرسشهای همیشگی مصرفکنندگان، دلیل اختلاف قیمت حبوبات در مبادی وارداتی یا تولیدی با قیمت عرضه در فروشگاههاست. رئیس هیئت مدیره حبوبات ایران توضیح میدهد که قیمت نهایی محصول از عبور از چندین حلقه شکل میگیرد. از کشاورز یا واردکننده گرفته تا بوجار، بنکدار، واحدهای بستهبندی و شبکه پخش، هر کدام هزینههایی به قیمت اضافه میکنند. به همین دلیل، قیمتی که مصرفکننده در سوپرمارکت یا بازارهای فله میپردازد، بهمراتب بالاتر از قیمت اولیه است.
پیک مصرف و نمایان شدن اثرات ارزی
با ورود به ماه رمضان و نزدیک شدن به نوروز، بازار حبوبات به پیک مصرف خود میرسد. در چنین شرایطی، کاهش واردات ناشی از مشکلات ارزی و افزایش هزینههای توزیع، میتواند اثر خود را بهطور کامل بر قیمتها نشان دهد. لپهچی معتقد است که بخش عمده تأثیر افزایش نرخ ارز هنوز وارد بازار نشده و در هفتهها و ماههای آینده، احتمال رشد قیمتها بیشتر خواهد شد. این افزایش، بیش از آنکه ناشی از کمبود کالا باشد، نتیجه فشار هزینهها در زنجیره تأمین است.
رشد قیمتها در چارچوب تورم
بر اساس اظهارات رئیس هیئت مدیره حبوبات ایران، افزایش قیمت حبوبات در سال جاری تا اینجا حدود ۴۰ درصد بوده که تقریباً با نرخ تورم رسمی کشور همخوانی دارد. او تأکید میکند که بازار حبوبات تاکنون رشد قیمتی خارج از چارچوب تورم نداشته، اما با توجه به شرایط فعلی، احتمال عبور از این سطح در ماههای آینده وجود دارد. افزایش مصرف، هزینههای واردات و توزیع، و فشار بر تولید داخلی، همگی عواملی هستند که میتوانند این روند را تشدید کنند.
ضرورت جبران خسارت واردکنندگان
یکی از محورهای اصلی صحبتهای فعالان این صنف، لزوم جبران خسارت واردکنندگانی است که به دلیل تغییر ناگهانی سیاست ارزی متضرر شدهاند. به گفته لپهچی، رایزنیهایی با وزارت جهاد کشاورزی و بانک مرکزی در جریان است تا راهکاری برای جبران زیان ناشی از انتقال ناگهانی ارز از تالار اول به تالار دوم پیدا شود. او معتقد است که اگر این خسارتها جبران نشود، خروج واردکنندگان از بازار میتواند به کمبود کالا و افزایش شدیدتر قیمتها منجر شود.
حذف ارز ترجیحی؛ تصمیم درست با اجرای پرهزینه
رئیس هیئت مدیره حبوبات ایران در جمعبندی دیدگاه خود تأکید میکند که حذف ارز ترجیحی در ذات خود تصمیمی درست و در راستای اصلاح ساختار اقتصادی بوده است. با این حال، اجرای ناگهانی و بدون برنامه این سیاست، تبعات منفی گستردهای برای بازار و فعالان آن به همراه داشته است. به باور او، اگر این تغییر بهصورت مرحلهای و با اطلاعرسانی و حمایتهای لازم انجام میشد، بازار حبوبات و واردکنندگان با شوک کمتری مواجه میشدند و ثبات بیشتری حفظ میشد.
جمعبندی
بازار حبوبات ایران در آستانه ماه رمضان و نوروز، در تقاطع افزایش تقاضا و فشارهای ارزی قرار گرفته است. حذف ارز ترجیحی و جهش نرخ ارز، واردکنندگان را با چالشهای جدی روبهرو کرده و در کنار افزایش هزینههای تولید داخلی، زمینهساز رشد احتمالی قیمتها شده است. هرچند تا اینجای کار افزایش قیمتها در چارچوب تورم بوده، اما تداوم شرایط فعلی میتواند بازار را با نوسانات بیشتری مواجه کند. در این میان، مدیریت هوشمندانه سیاستهای ارزی، حمایت از واردکنندگان و تولیدکنندگان و نظارت بر زنجیره توزیع، نقش تعیینکنندهای در حفظ ثبات بازار و تأمین پایدار حبوبات برای مصرفکنندگان خواهد داشت.