چرا لبنیات هر روز گران‌تر می‌شود؟

افزایش تدریجی و گاه روزانه قیمت لبنیات در ماه‌های اخیر، یکی از ملموس‌ترین تغییرات سبد مصرفی خانوارهای شهری بوده است. بررسی‌های میدانی از فروشگاه‌ها و سوپرمارکت‌های مناطق مختلف شهر نشان می‌دهد که بسیاری از مصرف‌کنندگان با قیمت‌هایی مواجه می‌شوند که حتی در فاصله چند روز، ثباتی ندارند. این وضعیت، نه‌تنها قدرت خرید خانوار را تحت فشار قرار داده، بلکه فروشندگان خرد را نیز در موقعیتی مبهم قرار داده است؛ موقعیتی که در آن، خرید از شرکت‌های پخش با قیمت جدید و فروش با حاشیه سود نامشخص، ریسک فعالیت روزمره را افزایش داده است.

در چنین فضایی، انتظار افکار عمومی از نهادهای متولی، ارائه توضیحی شفاف درباره چرایی این نوسان‌هاست. جبرئیل برادری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان تهران، در پاسخ به انتقادات مطرح‌شده درباره التهاب بازار لبنیات، اساساً وجود التهاب قیمتی را رد می‌کند و معتقد است آنچه در بازار مشاهده می‌شود، بیش از آنکه ناشی از افزایش قیمت واقعی باشد، نتیجه برداشت نادرست از سازوکار قیمت‌گذاری و شرایط تولید است.

قیمت‌گذاری لبنیات از نگاه نهاد متولی

برادری تأکید می‌کند که مبنای قیمت محصولات لبنی، نرخ شیر خام است؛ نرخی که به گفته او، هر کیلوگرم آن ۴۶ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده و از ابتدای بهمن‌ماه مبنای عمل قرار گرفته است. از نگاه رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان تهران، زمانی می‌توان از التهاب قیمتی سخن گفت که قیمت مواد اولیه یا محصولات نهایی، بالاتر از نرخ‌های مصوب یا ارشادی معامله شوند؛ موضوعی که به اعتقاد او در حال حاضر رخ نداده است.

این در حالی است که تولیدکنندگان لبنی، روایت متفاوتی را مطرح می‌کنند و معتقدند دامداران شیر خام را با قیمتی بالاتر از نرخ مصوب عرضه می‌کنند. اما برادری این ادعا را رد کرده و می‌گوید شیر خام در بازار، با قیمتی بین ۴۱ تا ۴۶ هزار تومان معامله می‌شود که حتی پایین‌تر از نرخ ارشادی اعلام‌شده است. به گفته او، همین اختلاف نشان می‌دهد که نه‌تنها فشار افزایشی از سمت دامداران وجود ندارد، بلکه بازار شیر خام با مازاد عرضه مواجه است.

نقش سیاست‌های کلان در تغییر قیمت‌ها

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان تهران، دلیل اصلی افزایش قیمت برخی اقلام لبنی را نه در بازار شیر خام، بلکه در سیاست‌های کلان اقتصادی جست‌وجو می‌کند. به گفته او، سیاست کارآمدسازی یارانه‌ها و اصلاح سیاست‌های ارزی، تأثیر مستقیمی بر هزینه‌های تولید و توزیع داشته است. این تغییرات، اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت منجر به افزایش قیمت برخی کالاها شود، اما از نگاه سیاست‌گذار، بخشی از فرآیند اصلاح ساختار اقتصادی کشور محسوب می‌شود.

در این چارچوب، تولیدکنندگان لبنی، محصولات خود را بر اساس نرخ‌های جدید نهاده‌ها، انرژی، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های جانبی قیمت‌گذاری می‌کنند. برادری معتقد است که تمرکز افکار عمومی بر قیمت شیر خام، باعث شده سایر مؤلفه‌های اثرگذار بر قیمت نهایی لبنیات نادیده گرفته شود؛ مؤلفه‌هایی که سهم قابل‌توجهی در بهای تمام‌شده دارند.

کدام لبنیات مشمول قیمت‌گذاری هستند؟

یکی از نکات کلیدی در توضیحات رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان تهران، تفکیک میان محصولات مشمول قیمت‌گذاری و سایر فرآورده‌های لبنی است. بر اساس توضیحات او، تنها چهار قلم از محصولات لبنی، شامل شیر کم‌چرب، ماست کم‌چرب و پنیر سفید یو اف، دارای قیمت ارشادی هستند. این به آن معناست که بخش قابل‌توجهی از محصولات لبنی موجود در بازار، از جمله ماست پرچرب، انواع پنیرهای طعم‌دار و فرآورده‌های ترکیبی، مشمول قیمت‌گذاری دستوری نیستند.

این تفکیک، از نگاه نهاد متولی، یکی از دلایل اصلی تفاوت قیمت‌ها در قفسه فروشگاه‌هاست. مصرف‌کننده‌ای که با افزایش قیمت یک ماست پرچرب یا محصول خاص لبنی مواجه می‌شود، ممکن است آن را به کل بازار تعمیم دهد؛ در حالی که به گفته برادری، این افزایش قیمت لزوماً به معنای گران‌شدن محصولات مشمول نرخ ارشادی نیست.

مازاد تولید و سرنوشت شیر خام

برادری در ادامه توضیحات خود، به موضوع مازاد تولید شیر خام اشاره می‌کند؛ موضوعی که کمتر در فضای رسانه‌ای مورد توجه قرار گرفته است. به گفته او، به دلیل افزایش تولید، بخشی از شیر خام تولیدی دامداران با قیمتی پایین‌تر از نرخ ارشادی در بازار عرضه می‌شود و حتی در مقاطعی، روی دست تولیدکننده باقی می‌ماند.

این وضعیت، از یک سو نشان‌دهنده فشار بر دامداران و کاهش حاشیه سود آنهاست و از سوی دیگر، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا در شرایط مازاد تولید شیر خام، مصرف‌کننده همچنان افزایش قیمت لبنیات را تجربه می‌کند. پاسخ مسئولان به این پرسش، بار دیگر به هزینه‌های جانبی تولید و سیاست‌های کلان اقتصادی بازمی‌گردد؛ جایی که فاصله میان قیمت ماده اولیه و قیمت نهایی محصول، به واسطه هزینه‌های فرآوری، بسته‌بندی و توزیع افزایش می‌یابد.

نظارت بر بازار و ادعای نبود گران‌فروشی

در واکنش به نگرانی‌ها درباره احتمال گران‌فروشی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان تهران تأکید می‌کند که نظارت بر بازار به‌صورت مستمر انجام می‌شود و در صورتی که قیمت شیر خام یا چهار قلم محصول لبنی مشمول قیمت‌گذاری، بالاتر از نرخ ارشادی عرضه شود، برخورد قانونی در دستور کار قرار می‌گیرد. به گفته او، تاکنون گزارشی مبنی بر گران‌فروشی در این حوزه ثبت نشده است.

این ادعا، در حالی مطرح می‌شود که برخی مصرف‌کنندگان و فعالان صنفی، تجربه روزمره بازار را متفاوت می‌دانند. فاصله میان گزارش‌های رسمی و برداشت عمومی از بازار، شکافی است که می‌تواند اعتماد مصرف‌کننده را تحت تأثیر قرار دهد و نیازمند شفاف‌سازی بیشتر از سوی نهادهای مسئول است.

شکاف میان تجربه بازار و روایت رسمی

آنچه امروز در بازار لبنیات مشاهده می‌شود، ترکیبی از واقعیت‌های اقتصادی و برداشت‌های اجتماعی است. از یک سو، مسئولان از ثبات نسبی قیمت‌ها و عرضه شیر خام زیر نرخ ارشادی سخن می‌گویند و از سوی دیگر، مصرف‌کنندگان با قبض‌های خریدی مواجه‌اند که نسبت به ماه‌های گذشته سنگین‌تر شده است. این شکاف، بیش از هر چیز، نشان‌دهنده پیچیدگی زنجیره تأمین لبنیات و تأثیر هم‌زمان سیاست‌های کلان، هزینه‌های تولید و رفتار بازار است.

در چنین شرایطی، انتظار می‌رود سیاست‌گذار با ارائه اطلاعات دقیق‌تر درباره سازوکار قیمت‌گذاری، سهم هر یک از مؤلفه‌ها در قیمت نهایی و تفاوت میان محصولات مشمول و غیرمشمول نرخ‌گذاری، به کاهش ابهام در بازار کمک کند. شفافیت، می‌تواند نخستین گام برای بازگرداندن اعتماد مصرف‌کننده و ایجاد ثبات روانی در بازار باشد.

جمع‌بندی

بازار لبنیات در ماه‌های اخیر، صحنه تقابل میان احساس گرانی در سطح جامعه و تأکید مسئولان بر نبود التهاب قیمتی بوده است. روایت رسمی، از عرضه شیر خام زیر نرخ ارشادی، مازاد تولید و نبود گران‌فروشی حکایت دارد؛ در حالی که تجربه مصرف‌کننده، افزایش تدریجی قیمت‌ها را نشان می‌دهد. حل این دوگانگی، نیازمند سیاست‌گذاری دقیق‌تر، نظارت مؤثرتر و ارتباط شفاف‌تر با افکار عمومی است. تنها در چنین شرایطی می‌توان انتظار داشت که بازار لبنیات، از وضعیت پرابهام کنونی خارج شده و به ثباتی قابل پیش‌بینی برای تولیدکننده، فروشنده و مصرف‌کننده برسد.