بنزین پردرآمدها ۲۳ برابر دهک اول؛ سخنان عارف مقدمه تغییر سهمیههاست؟
مهمترین بخش سخنان عارف در بیستوپنجمین همایش ملی صنعت، معدن و خدمات سبز به نابرابری در برخورداری از یارانه سوخت اختصاص داشت.
روایت رسمی ایرنا از سخنان معاون اول رئیسجمهور میگوید دهک دهم ۲۳ برابر دهک اول از «یارانه بنزین» استفاده میکند و عارف این وضعیت را نمونهای از ضرورت اصلاحات ساختاری دانسته است.
این تعبیر با عبارت «دهک ثروتمند ۲۳ برابر دهک فقیر بنزین مصرف میکند» دقیقاً یکسان نیست.
میزان یارانه دریافتی به مصرف بنزین وابسته است، اما ارزش یارانه همچنین تحت تأثیر تعداد خودرو، نوع سهمیه و فاصله قیمت یارانهای با هزینه تأمین قرار میگیرد. به همین دلیل دقیقتر است که گفته شود بهرهمندی دهک پردرآمد از یارانه بنزین حدود ۲۳ برابر دهک اول اعلام شده است، نه اینکه بدون توضیح، مصرف فیزیکی بنزین آنها دقیقاً ۲۳ برابر باشد.
این تفاوت کوچک در واژهها، در تحلیل سیاست بنزینی اهمیت زیادی دارد.
چرا یارانه بنزین به نفع دهکهای ثروتمند تمام میشود؟
ساختار یارانه بنزین یک ویژگی مشخص دارد: بخش بزرگی از آن از مسیر مالکیت و استفاده از خودرو توزیع میشود.
خانواری که چند خودرو دارد، مسافت بیشتری رانندگی میکند یا خودروهای پرمصرفتری در اختیار دارد، بهصورت طبیعی بنزین بیشتری مصرف میکند و در نتیجه از یارانه پنهان بیشتری بهرهمند میشود.
در طرف مقابل، خانواری که خودرو ندارد ممکن است مستقیماً حتی یک لیتر بنزین یارانهای مصرف نکند.
همین مسئله باعث شده دولتهای مختلف در سالهای اخیر بارها درباره انتقال یارانه از «خودرو» به «فرد» یا طراحی سهمیههای عادلانهتر بحث کنند.
عدد ۲۳ برابری عارف، در واقع استدلال سیاسی دولت برای همین تغییر جهت است: اگر بخش بزرگی از یارانه انرژی به کسانی برسد که مصرف بیشتری دارند، نمیتوان نظام فعلی را صرفاً یک سیاست حمایتی برای اقشار کمدرآمد دانست.
رکورد ۱۹۷ میلیون لیتر؛ روزی که مصرف تقریباً دو برابر ظرفیت تولید شد
بخش دوم سخنان عارف به شکاف میان تولید و مصرف بنزین مربوط میشود.
او گفته در یکی از روزهای جنگ ۱۲روزه مصرف بنزین کشور به ۱۹۷ میلیون لیتر رسیده، در حالی که تولید معمول کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز است و در برخی شرایط میتواند به حدود ۱۲۵ میلیون لیتر برسد.
آمار ۱۹۷ میلیون لیتری پیش از این نیز توسط سخنگوی دولت اعلام شده بود. فاطمه مهاجرانی در توضیح سیاستهای سوخت گفته بود ظرفیت تولید بنزین حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز و مصرف عادی حدود ۱۳۳ میلیون لیتر است؛ در ایام نوروز مصرف از ۱۶۰ میلیون لیتر عبور کرده و در روزهایی از جنگ به ۱۹۷ میلیون لیتر رسیده است.
این یعنی حتی در روزهای عادی نیز مصرف از ظرفیت اعلامی تولید داخلی بالاتر است.
در اوج ۱۹۷ میلیون لیتری، فاصله مصرف با ظرفیت ۱۱۰ میلیون لیتری به حدود ۸۷ میلیون لیتر در یک روز میرسد؛ شکافی که باید با ذخایر، افزایش تولید مقطعی یا تأمین از خارج پوشش داده شود.
شدت مصرف انرژی؛ مشکل فقط بنزین نیست
عارف مسئله را به بنزین محدود نکرده و گفته شدت مصرف انرژی ایران دستکم دو تا دوونیم برابر برخی کشورهای همسایه یا متوسط جهانی است.
منظور از شدت انرژی، به زبان ساده مقدار انرژی مصرفشده برای تولید یک واحد فعالیت یا محصول اقتصادی است. هرچه این شاخص بالاتر باشد، اقتصاد برای تولید میزان مشخصی کالا و خدمات انرژی بیشتری مصرف میکند.
در ایران این مسئله فقط نتیجه رفتار مصرفکننده نیست.
خودروهای پرمصرف، ناوگان فرسوده، ساختمانهای کمبازده، تجهیزات صنعتی قدیمی، قیمتگذاری انرژی، ضعف حملونقل عمومی و اتلاف در شبکههای تولید و انتقال همگی در شدت بالای مصرف نقش دارند.
بنابراین اگر اصلاح انرژی فقط به افزایش قیمت بنزین برای خانوار محدود شود اما خودروهای کمبازده، حملونقل عمومی و ساختار صنعتی اصلاح نشوند، بخشی از مسئله همچنان باقی خواهد ماند.
این همان نقطهای است که سیاست «کاهش یارانه» با سیاست واقعی «افزایش بهرهوری انرژی» تفاوت پیدا میکند.
آیا دولت میخواهد قیمت بنزین را دوباره افزایش دهد؟
سخنان عارف بهتنهایی چنین چیزی را ثابت نمیکند.
اتفاقاً تازهترین موضع رسمی دولت در روز ۳۰ مرداد، یعنی تنها یک روز قبل از سخنان معاون اول، این بوده که هنوز هیچ تصمیم نهایی درباره قیمت یا مدل جدید بنزین گرفته نشده است.
فاطمه مهاجرانی شایعه تعیین قیمت ۸۰ هزار تومانی را رد کرد و گفت بررسی مدیریت مصرف همچنان در مرحله کارشناسی است و «هیچ عدد یا الگوی قیمتی» به تصویب نرسیده است.
بنابراین نباید از سخنان عارف تیترهایی مانند «بنزین گران شد» یا «قیمت جدید بنزین مشخص شد» استخراج کرد.
اما از سوی دیگر، نمیتوان پیام سیاسی این سخنان را هم نادیده گرفت.
طی دو روز، ابتدا پزشکیان درباره فاصله بزرگ میان هزینه تأمین بنزین و نرخ فروش یارانهای صحبت کرده و سپس عارف بر نابرابری ۲۳ برابری یارانه میان دهکها تأکید کرده است. این همزمانی نشان میدهد اصل اصلاح نظام یارانه و مدیریت مصرف بنزین به یکی از موضوعات مهم درون دولت تبدیل شده است.
چرا افزایش ساده قیمت میتواند دردسرساز شود؟
اینجا یکی از تناقضهای اصلی سیاست بنزینی ایران شکل میگیرد.
ممکن است یک خانوار کمدرآمد خودرو نداشته باشد و در ظاهر از افزایش قیمت بنزین آسیب مستقیم نبیند؛ اما همان خانوار برای رفتوآمد از تاکسی، وانت، سرویس مدرسه، حمل کالا و شبکه توزیع استفاده میکند.
بنابراین افزایش قیمت سوخت میتواند از مسیر هزینه حملونقل به قیمت مواد غذایی، خدمات و سایر کالاها منتقل شود.
این یعنی حتی اگر دهکهای ثروتمند یارانه مستقیم بیشتری دریافت کنند، حذف یارانه بدون طراحی جبران مناسب الزاماً به نفع دهکهای پایین نخواهد بود.
برای همین اصلاحی که صرفاً عدد روی تابلوی جایگاه را افزایش دهد، با اصلاحی که همزمان یارانه نقدی یا کالابرگ، حملونقل عمومی، سهمیه گروههای شغلی و حمایت از خانوارهای فاقد خودرو را بازطراحی کند، آثار اجتماعی بسیار متفاوتی دارد.
چرا عارف از «حقوق نسلهای آینده» صحبت میکند؟
بخش قابل توجه سخنان معاون اول رئیسجمهور روی یک نگاه اقتصادی قدیمی اما مهم متمرکز بود: نفت و گاز درآمد معمول دولت نیستند، بلکه دارایی بیننسلی محسوب میشوند.
عارف گفته دولت نباید منابع زیرزمینی متعلق به همه نسلها را صرف مصرف جاری کند و این ثروت را باید از منظر اخلاقی، شرعی و قانونی متعلق به مردم دانست. همین دیدگاه را او چند روز قبل نیز در سخنرانی دیگری تکرار کرده و گفته بود نفت نباید درآمد جاری دولت تلقی شود.
استدلال دولت این است که اگر میلیاردها دلار منابع برای تأمین بنزین مصرف شود، همان منابع دیگر نمیتواند به سرمایهگذاری، سلامت، آموزش، زیرساخت یا حمایتهای اجتماعی اختصاص پیدا کند.
اما منتقدان این استدلال معمولاً پاسخ میدهند که پیش از انتقال هزینه به خانوار باید اتلاف در تولید، خودروهای پرمصرف، قاچاق سوخت و ناکارآمدی حملونقل عمومی کاهش یابد.
در واقع اختلاف اصلی کمتر بر سر وجود مشکل است و بیشتر درباره ترتیب و شیوه اصلاح است.
بنزین غیراستاندارد؛ هزینهای که فقط در بودجه دیده نمیشود
عارف همچنین گفته واردات بنزین غیراستاندارد برای پاسخ به رشد مصرف، راهحل پایداری نیست.
این بخش از سخنان او ارتباط مستقیمی با محل برگزاری همایش صنعت سبز دارد. افزایش ظرفیت پالایش یا واردات سوخت تنها یک هزینه ارزی ندارد؛ کیفیت فرآورده، آلودگی هوا و انتشار آلایندهها نیز بخشی از هزینه اجتماعی آن است.
دولت از یک طرف با کسری بنزین مواجه است و از طرف دیگر هر افزایش ظرفیت تولید یا واردات باید با استانداردهای زیستمحیطی سازگار باشد.
به همین دلیل عارف عملاً میگوید نمیتوان هر بار که مصرف بالا رفت، پاسخ را صرفاً در «تولید بیشتر» جستوجو کرد.
این استدلال زمانی کامل میشود که سیاستگذار همزمان مصرف خودروهای داخلی، اسقاط خودروهای فرسوده و کیفیت حملونقل عمومی را نیز اصلاح کند.
سناریوی بعدی بنزین چه میتواند باشد؟
فعلاً هیچ سناریویی تصویب نشده، اما مجموعه اظهارات دولت چند مسیر احتمالی را نشان میدهد: حفظ سهمیه پایه و افزایش هزینه مصرف مازاد، تغییر شیوه تخصیص یارانه از خودرو به فرد، محدود کردن سهمیه گروههای خاص، تقویت CNG و حملونقل عمومی یا استفاده از منابع حاصل برای کالابرگ و حمایت مستقیم از خانوارها.
هیچکدام از این گزینهها تا امروز بهعنوان تصمیم نهایی اعلام نشده است. سخنگوی دولت نیز تأکید کرده که ابعاد اقتصادی و اجتماعی هر طرح باید پیش از اجرا بررسی شود.
بنابراین مهمترین خبر امروز افزایش قیمت بنزین نیست؛ تغییر لحن دولت درباره یارانه سوخت است.
پیام ۲۳ برابری عارف برای مردم چیست؟
عدد اعلامشده توسط معاون اول یک پیام روشن دارد: دولت میخواهد بحث بنزین را از «قیمت هر لیتر» به «چه کسی یارانه بیشتری میگیرد؟» منتقل کند.
اگر آمار رسمی دولت مبنا قرار گیرد، نظام موجود توزیع یارانه بنزین بهشدت به نفع گروههایی است که خودرو و مصرف بیشتری دارند. از سوی دیگر، شکاف میان تولید حدود ۱۱۰ میلیون لیتری و مصرف عادی بیش از ۱۳۰ میلیون لیتر نیز ادامه وضع موجود را پرهزینه کرده است.
با این حال نتیجه این دو واقعیت الزاماً «افزایش فوری قیمت» نیست.
تا شنبه ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ هیچ نرخ یا الگوی جدید بنزینی تصویب نشده است. آنچه تغییر کرده، شدت و تعداد اظهارنظرهای مقامهای ارشد دولت درباره لزوم اصلاح است.
