پیش‌ بینی قیمت خودرو تا زمستان ۱۴۰۵؛ دلار و جنگ بازار را گران می‌کنند؟

بازار خودرو ایران وارد مرحله‌ای شده که افزایش قیمت دیگر الزاماً به معنای رونق معاملات نیست. رشد نرخ ارز، تداوم تنش‌های نظامی، کاهش قدرت خرید خانوارها و بلاتکلیفی در سیاست‌های واردات و خصوصی‌سازی، ترکیبی از تورم و رکود ساخته است. مرتضی مصطفوی، کارشناس اقتصاد سیاسی خودرو، معتقد است تا پایان پاییز نمی‌توان انتظار تحول مثبت و پایداری در این بازار داشت؛ مگر آنکه پایان جنگ یا آزادسازی منابع ارزی، شوکی مثبت به اقتصاد وارد کند.

کد خبر: ۲۳۷۸۳۷

جمعه - ۱۹ تير ۱۴۰۵

قیمت خودرو در ایران سال‌هاست که علاوه بر میزان تولید و تقاضای مصرفی، تحت تأثیر نرخ ارز، انتظارات تورمی، سیاست‌های وارداتی و تصمیم‌های دولتی قرار دارد. با این حال، تحولات ماه‌های اخیر نشان می‌دهد وزن ریسک سیاسی و نظامی در معادلات بازار بیش از گذشته شده است.

گزارش‌های منتشرشده از بازار تیرماه ۱۴۰۵ نیز از وضعیتی دوگانه حکایت دارند؛ افزایش نرخ ارز و انتظارات تورمی مانع کاهش جدی قیمت‌ها شده، اما ضعف تقاضای مصرفی و رکود معاملات اجازه نداده است افزایش قیمت به رونق خریدوفروش تبدیل شود. به همین دلیل، بازار ممکن است در ظاهر گران شود، درحالی‌که تعداد معاملات همچنان در سطح پایینی باقی مانده است.

مرتضی مصطفوی، دستیار ویژه نایب‌رئیس کنفدراسیون اتاق‌های بازرگانی و صنایع آسیا و اقیانوسیه، این وضعیت را نتیجه سه عامل می‌داند: ضعف حکمرانی در صنعت خودرو، اجرا نشدن برنامه‌های قبلی و تداوم نقش خودرو به‌عنوان یک کالای سرمایه‌ای و غیرمولد. از نگاه او، جنگ نه‌تنها یک متغیر تازه به بازار اضافه کرده، بلکه ضعف‌های قدیمی سیاست‌گذاری را نیز آشکارتر ساخته است.

«رهاشدگی» در صنعت خودرو به چه معناست؟

توصیف وضعیت صنعت خودرو با واژه «رهاشدگی» به معنای نبود کامل دخالت دولت نیست. دولت همچنان درباره قیمت‌گذاری، تعرفه واردات، تخصیص ارز، فروش محصولات، استانداردها و واگذاری سهام تصمیم‌گیری می‌کند؛ اما مشکل اصلی، نبود یک مسیر ثابت، هماهنگ و قابل پیش‌بینی است.

در چنین شرایطی، نهادهای مختلف ممکن است تصمیم‌هایی بگیرند که با یکدیگر هم‌جهت نباشند. تولیدکننده برای تأمین قطعه با مشکل مواجه می‌شود، سیاست واردات تغییر می‌کند، نحوه تردد خودروهای مناطق آزاد محل اختلاف قرار می‌گیرد و برنامه خصوصی‌سازی نیز در موعد تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسد.

برای نمونه، رئیس سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران در خردادماه اعلام کرد تولید خودروهای ناقص سایپا به دلیل تأمین نشدن برخی قطعات افزایش یافته و وزارت صمت برای حل اختلاف میان سایپا و شرکت تأمین‌کننده وارد عمل شده است. این مقام وعده داد خودروهای ناقص طی یک تا دو ماه تکمیل شوند؛ اتفاقی که نشان می‌دهد حتی جریان تولید روزمره نیز از اختلافات میان حلقه‌های زنجیره تأمین مصون نمانده است.

آشفتگی در واردات و تردد خودروهای مناطق آزاد

یکی از نمونه‌های مورد اشاره مصطفوی، اختلاف بر سر تردد خودروهای پلاک مناطق آزاد در استان‌های همجوار است. استانداری‌های گیلان و مازندران برای توسعه محدوده تردد این خودروها به توافق رسیده بودند، اما پس از اعتراض ایران‌خودرو و ورود معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری، این تفاهم‌نامه فاقد وجاهت قانونی اعلام شد.

ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز نیز اعلام کرد استانداری‌ها اختیار قانونی لازم برای گسترش محدوده تردد خودروهای مناطق آزاد را ندارند. فارغ از آنکه کدام طرف از منظر حقوقی استدلال قوی‌تری دارد، توقف ناگهانی تصمیم قبلی، تصویری از بی‌ثباتی سیاست‌ها به فعالان بازار ارائه می‌دهد.

ابهام در سیاست واردات باعث می‌شود واردکننده، خریدار و حتی تولیدکننده داخلی نتوانند برای چند ماه آینده برنامه مشخصی داشته باشند. در چنین فضایی، واردات خودرو نیز برخلاف انتظار عمومی نمی‌تواند فوراً به افزایش رقابت و کاهش قیمت منجر شود؛ زیرا ثبت سفارش، تخصیص ارز، تعرفه، استاندارد، ترخیص و شیوه عرضه، هرکدام ممکن است با تصمیم تازه‌ای روبه‌رو شوند.

خصوصی‌سازی سایپا همچنان در نقطه انتظار

یکی دیگر از پرونده‌های باز صنعت خودرو، نحوه واگذاری سهام سایپاست. قرار بود خصوصی‌سازی دومین خودروساز بزرگ کشور مطابق برنامه زمان‌بندی‌شده پیش برود، اما این فرآیند بارها با تعویق، موانع حقوقی و اختلاف درباره اهلیت خریداران احتمالی مواجه شده است.

آخرین گزارش‌ها نشان می‌دهد فرآیند واگذاری بلوک مدیریتی سایپا همچنان در جریان است و موضوعاتی مانند رفع توثیق بخشی از سهام و تکمیل مراحل قانونی باید پیش از عرضه نهایی حل شود. بنابراین هنوز نمی‌توان از خصوصی‌سازی قطعی سایپا یا شکل نهایی مدیریت آن سخن گفت.

از سوی دیگر، ارزیابی جامع عملکرد مدیریت خصوصی در ایران‌خودرو نیز تحت‌الشعاع جنگ و تحولات اقتصادی قرار گرفته است. تا زمانی که نتیجه واگذاری قبلی به‌صورت شفاف بررسی نشود، مشخص نیست ادامه همین الگو در سایپا تا چه اندازه می‌تواند بهره‌وری، تولید، کیفیت و رضایت مصرف‌کننده را افزایش دهد.

دلار و جنگ؛ دو متغیر اصلی قیمت خودرو

به اعتقاد مصطفوی، بازار خودرو همچنان یک بازار دلاری است. هرگونه افزایش نرخ ارز، هزینه واردات خودرو، قطعه، مواد اولیه و تجهیزات تولید را بالا می‌برد. حتی خودروهایی که داخلی شناخته می‌شوند، به دلیل وابستگی مستقیم یا غیرمستقیم بخشی از قطعات و مواد اولیه به ارز، از جهش دلار تأثیر می‌پذیرند.

متغیر دوم، چشم‌انداز جنگ است. تداوم درگیری یا احتمال تشدید آن باعث افزایش تقاضا برای ارز و دارایی‌های سرمایه‌ای، اختلال در تأمین قطعه، افزایش هزینه حمل‌ونقل و تعویق تصمیم‌های اقتصادی می‌شود. در مقابل، یک آتش‌بس قابل اتکا می‌تواند انتظارات تورمی را کاهش دهد و فشار روانی بر بازار ارز را محدود کند.

البته پایان جنگ نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده ریزش قیمت خودرو نیست. اثر آن زمانی پایدار می‌شود که به ثبات نرخ ارز، تسهیل تجارت، بهبود تأمین قطعات و کاهش انتظارات تورمی منجر شود. در غیر این صورت، ممکن است بازار فقط برای مدتی کوتاه واکنش کاهشی نشان دهد و سپس دوباره به روند قبلی بازگردد.

چرا قیمت بالا می‌رود اما خریداری وجود ندارد؟

مهم‌ترین ویژگی بازار کنونی، «رکود تورمی» است؛ یعنی قیمت اسمی خودرو افزایش پیدا می‌کند، اما قدرت خرید مردم و حجم معاملات کاهش می‌یابد. خانواری که درآمدش متناسب با تورم رشد نکرده، حتی با مشاهده احتمال افزایش قیمت نمی‌تواند وارد بازار شود.

از سوی دیگر، خریداران سرمایه‌ای نیز در فضای مبهم سیاسی با احتیاط عمل می‌کنند. آن‌ها نمی‌دانند آیا پایان جنگ و کاهش دلار باعث افت قیمت خواهد شد یا تشدید درگیری، موج تازه‌ای از گرانی ایجاد می‌کند. نتیجه آن است که فروشنده حاضر به کاهش جدی قیمت نیست و خریدار نیز توان یا انگیزه پذیرش قیمت‌های جدید را ندارد.

تحلیل‌های منتشرشده در هفته‌های اخیر نیز تداوم رکود سنگین در دو تا سه ماه آینده را محتمل دانسته‌اند و تأکید کرده‌اند که حذف اختلاف قیمت کارخانه و بازار، بدون افزایش عرضه واقعی و امکان تحویل سریع خودرو ممکن نخواهد بود.

آیا انتخابات آمریکا و اسرائیل بازار خودرو را تغییر می‌دهد؟

مصطفوی معتقد است بخشی از ابهام‌های سیاسی ممکن است تا پایان پاییز و پس از انتخابات آمریکا و اسرائیل روشن شود. منظور از انتخابات آمریکا، انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در سوم نوامبر ۲۰۲۶ است، نه انتخابات ریاست‌جمهوری. کمیسیون انتخابات فدرال آمریکا این تاریخ را برای انتخابات عمومی کنگره اعلام کرده است.

انتخابات پارلمانی اسرائیل نیز طبق چارچوب فعلی باید حداکثر تا ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ برگزار شود، هرچند تحولات سیاسی یا امنیتی می‌تواند بر زمان‌بندی و فضای آن اثر بگذارد.

با این حال، برگزاری انتخابات به‌طور خودکار قیمت خودرو در ایران را کاهش نمی‌دهد. اثرگذاری این رویدادها از مسیر سیاست خارجی، سطح تنش منطقه‌ای، تحریم‌ها، وضعیت جنگ و واکنش بازار ارز خواهد بود. اگر نتیجه تحولات سیاسی به کاهش ریسک منجر شود، بازار خودرو نیز می‌تواند به ثبات نزدیک شود؛ در غیر این صورت، صرف برگزاری انتخابات تغییر بنیادینی ایجاد نخواهد کرد.

سه سناریو برای بازار خودرو تا زمستان

در سناریوی پایه، نرخ ارز در سطوح بالا نوسان می‌کند و جنگ نیز بدون توافقی پایدار ادامه می‌یابد. در این حالت، قیمت کارخانه و بازار به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند، اما رکود معاملات باقی می‌ماند.

در سناریوی مثبت، آتش‌بس پایدار، آزادسازی منابع ارزی یا بهبود روابط تجاری، انتظارات تورمی را کاهش می‌دهد. در این وضعیت احتمال ثبات یا اصلاح محدود قیمت‌ها وجود دارد، اما ریزش سنگین بدون افزایش تولید، واردات مؤثر و کاهش هزینه‌های ساخت بعید خواهد بود.

در سناریوی منفی، تشدید جنگ، جهش دوباره دلار یا اختلال جدی در واردات قطعات می‌تواند موج تازه‌ای از افزایش قیمت ایجاد کند. در چنین وضعیتی ممکن است بازار با وجود نبود خریدار، جهش اسمی دیگری را تجربه کند.

چشم‌انداز بازار خودرو تا پایان پاییز

برآیند متغیرهای فعلی نشان می‌دهد بازار خودرو تا پایان پاییز ۱۴۰۵ احتمالاً همچنان با تورم همراه با رکود مواجه خواهد بود. قیمت‌ها ظرفیت افزایش دارند، اما این افزایش به معنای بهبود وضعیت تولیدکنندگان یا رونق بازار نیست.

مشکل اصلی فقط دلار یا جنگ نیست؛ نبود سیاست باثبات، اختلاف میان نهادها، بلاتکلیفی خصوصی‌سازی و تصمیم‌های متغیر در حوزه واردات نیز ریسک بازار را افزایش داده‌اند. تنها یک شوک سیاسی یا اقتصادی مثبت و قابل دوام می‌تواند مسیر را تغییر دهد.

بنابراین خریداران نباید هر کاهش روزانه قیمت را آغاز یک ریزش بزرگ و هر افزایش مقطعی را شروع یک جهش دائمی تلقی کنند. جهت واقعی بازار زمانی مشخص می‌شود که تکلیف جنگ، نرخ ارز و سیاست‌های اصلی صنعت خودرو هم‌زمان روشن شود.