چرا بازار سرمایه رفتار توده‌وار دارد؟

رفتار توده‌وار زمانی رخ می‌دهد که سرمایه‌گذاران، به‌جای اتکا به تحلیل‌های شخصی، صرفا بر اساس رفتار جمع تصمیم‌گیری می‌کنند. در چنین فضایی، انتشار یک خبر منفی یا ایجاد یک فضای مبهم، کافی ا ست تا موجی از فروش شکل بگیرد؛ موجی که نه تفاوتی میان صنایع قائل است، نه میان شرکت‌های سودده و زیانده و نه حتی به موقعیت بازارهای جهانی یا قیمت ارز کاری دارد.

کد خبر: ۲۲۸۰۸۰

يکشنبه - ۱۸ خرداد ۱۴۰۴

درحالی‌که بازار سرمایه شنبه یک روز ریزشی دیگر را پشت سر گذاشت، این سوال مطرح است که چرا در چنین شرایطی، اغلب نمادها بدون‌توجه به وضعیت بنیادی خود به شکل دسته جمعی منفی می‌شوند. حتی شرکت‌هایی که در اردیبهشت عملکرد درخشانی در گزارش‌های ماهانه داشتند یا آنهایی که چشم انداز مثبتی برای فصل مجامع دارند، از موج فروش در امان نماندند. گویی این بازار نه بر پایه تحلیل، بلکه بر پایه ترس و هیجان دسته جمعی می چرخد؛ وضعیتی که در علم مالی به آن «رفتار توده‌وار» گفته می‌شود.

رفتار توده‌وار زمانی رخ می‌دهد که سرمایه‌گذاران، به‌جای اتکا به تحلیل‌های شخصی، صرفا بر اساس رفتار جمع تصمیم‌گیری می‌کنند. در چنین فضایی، انتشار یک خبر منفی یا ایجاد یک فضای مبهم، کافی ا ست تا موجی از فروش شکل بگیرد؛ موجی که نه تفاوتی میان صنایع قائل است، نه میان شرکت‌های سودده و زیانده و نه حتی به موقعیت بازارهای جهانی یا قیمت ارز کاری دارد. تنها عامل تعیین کننده در چنین شرایطی، «ترس از جاماندن» از فروش است؛ همان ترسی که در دوران صعودی بازار، به‌صورت «ترس از جاماندن از رشد» ظاهر می‌شود و افراد را به سمت خرید بی تحلیل سوق می‌دهد. در روزهای اخیر، بازار سرمایه در حالی نزولی شده که از نظر تقویمی، باید در آستانه یکی از مثبت ترین مقاطع سال ‌قرار می‌گرفت.

فصل مجامع در راه است و بسیاری از شرکت‌ها با توجه به پایان سال‌مالی اسفند، تا پایان تیرماه مجامع خود را برگزار خواهند کرد. با توجه به سودهای خوبی که در سال‌گذشته کسب‌شده، انتظار می‌رفت بازار با تمرکز بر نرخ تقسیم سود، فضای مثبتی را تجربه کند، اما آنچه در عمل رخ‌داده، فاصله ای جدی با این انتظار دارد. افت ارزش معاملات در هفته‌های اخیر به خوبی نشان می‌دهد؛ بخش بزرگی از سرمایه‌گذاران ترجیح داده‌اند در حاشیه بمانند. فضای مبهم مذاکرات هسته ای، زمزمه هایی درباره ترکیب تیم اقتصادی دولت آینده، انتشار نرخ تورم ۳۹‌درصدی اردیبهشت ماه و نگرانی از تداوم نرخ بهره بالا، همگی دست به‌دست هم داده‌اند تا سرمایه‌گذاران بیش از پیش به‌جای تحلیل، به احتیاط پناه ببرند. این عوامل موجب‌شده تحلیل بنیادی شرکت‌ها در تصمیم‌گیری ها کم اثر شود و «هیجان جمعی» جای آن را بگیرد.

رفتار توده‌وار سهامداران البته پدیده ای تازه در بازار سرمایه ایران نیست. در سال‌های گذشته، بارها شاهد بوده ایم که بدون تغییر جدی در متغیرهای اقتصادی، بازار تنها بر اساس شایعات یا فضاهای رسانه‌ای منفی یا مثبت، دچار نوسانات شدید شده‌است. در بازار سرمایه‌ای که عمده سهامداران آن را افراد حقیقی و خرد تشکیل می‌دهند، حافظه جمعی نقش مهمی در جهت دهی به رفتارها دارد. خاطره تلخ ریزش های سنگین سال‌۱۳۹۹ هنوز از یاد بسیاری نرفته و همین موجب‌شده که سهامداران نسبت به کوچک‌ترین نشانه‌های منفی، واکنش‌های شدیدی از خود نشان دهند. این در حالی‌است که در طرف مقابل، بازیگران حرفه ای و نهادهای مالی بزرگ که بتوانند نقش متعادل کننده در بازار ایفا کنند، سهم بالایی ندارند. از سوی دیگر، جذابیت بالای نرخ‌های سود در صندوق‌های درآمد ثابت و سپرده‌های بانکی نیز بخشی از نقدینگی را از بازار سهام خارج کرده‌است.

در فضایی که بازدهی بدون‌ریسک به‌راحتی در دسترس است و ریسک‌های سیاسی و اقتصادی فراوانی بازار سهام را تهدید می‌کند، طبیعی است که سهامدار حقیقی ریسک نکند. حتی اگر بهترین گزارش‌های عملکرد ماهانه منتشرشده باشد یا خبر تقسیم سودی قابل‌توجه در راه باشد، اگر ترس در بازار جاری باشد، تصمیمات منطقی جایی در صف های خرید و فروش نخواهند داشت. این وضعیت، البته تبعاتی فراتر از چند روز منفی‌شدن بازار دارد. رفتار توده‌وار، به تدریج اعتماد عمومی به بازار سرمایه را تضعیف می‌کند. وقتی سهامداران احساس کنند که تلاش برای تحلیل و شناخت صنایع فایده ای ندارد و بازار بدون‌منطق صعود و نزول می‌کند، ترجیح می‌دهند از آن خارج شوند یا منفعلانه رفتار کنند. همین بی اعتمادی، به‌مرور سرمایه‌گذاری بلندمدت را از بورس می زداید و بازار را به جولانگاه نوسان‌گیران و سیگنال فروشان تبدیل می‌کند. اگر قرار است بازار سرمایه ایران به‌جایگاه واقعی خود به‌عنوان منبع تامین مالی بنگاه‌های تولیدی بازگردد، باید این چرخه معیوب شکسته‌شود. نقش رسانه ها، تحلیلگران مستقل، نهادهای حرفه ای و سیاستگذاران اقتصادی در این مسیر کلیدی است.