کارگزاران بورسی برای درآمدزایی با چه چالش‌هایی مواجه هستند؟

مقایسه کارمزد دریافتی توسط کارگزاران بورسی ایران با کشورهای دیگر نشان می‌دهد که میزان کارمزد دریافتی کارگزاری های ایران بسیار بالاتر است. با وجود این، حال صنعت کارگزاری خوب نیست.

کد خبر: ۲۱۶۷۹۱

يکشنبه - ۲۹ مهر ۱۴۰۳

ارزیابی وضعیت مالی نهادهای واسط بازارهای مالی نشان می‌دهد که در دوره های اخیر سودآوری و درآمد این صنعت با کاهش چشمگیر همراه شده است. بر اساس آخرین صورت مالی سالانه بزرگ‌ترین کارگزاری بورس ایران یعنی کارگزاری مفید، مجموع درآمد عملیاتی و سود خالص این شرکت در یک سال گذشته به ترتیب نزول ۴۲ و ۹۵درصدی را تجربه کرده است. کارمزد معاملاتی کارگزاری‌های بورسی ایران در مقایسه با دیگر کشورها بسیار بالاست؛ با وجود این سود و درآمد کارگزاران داخلی هر ساله نزولی است.
از طرفی کارمزد معاملاتی کارگزاران بورسی ایران رقابتی نبوده و بدون در نظر گرفتن تفاوت های کلیدی همچون پشتیبانی مشتری، کارکرد صحیح بخش آنلاین و...، همه کارگزاری ها نرخ کارمزد یکسان دارند. یکی از عوامل اصلی در ایجاد بحران کارگزاری ها به بحث نسبت تعداد کارگزاری با ارزش معاملات بازمی‌گردد. در حال حاضر بیش از ۱۰۰ کارگزاری در بازار سرمایه ایران مجوز فعالیت دریافت کرده اند.
این در حالی است که در ترکیه با وجود ارزش معاملات بیشتر، ۷۰کارگزاری مشغول به فعالیت هستند. دومین موضوع به بحث تک‌منبع درآمدی در شرکت‌های کارگزاری ایران بازمی‌گردد. کارمزد در عمده کارگزاری های بورسی ایران سهم بیش از ۷۰درصدی از در آمد را تشکیل می‌دهد. این در حالی است که در دیگر نقاط جهان درآمد کارمزد نهایتا ۳۰ تا ۴۰درصد از مجموع درآمد این نهاد واسط را شامل می‌شود.

برندگان و بازندگان صنعت مالی1402

از آنجا که بازار سرمایه ایران یک‌طرفه است و فروش استقراضی رونق ندارد، در فواصل رکودی بازار، کارگزاری های بورسی ایران با کاهش بالای سودآوری همراه می شوند. در برخی کارگزاری های بزرگ دنیا تنوع سبد درآمدی تا حدی افزایش یافته است که سهم کارمزد به صفر میل می‌کند و هیچ عایدی از این محل کسب نمی‌شود. این مهم لزوم تغییر رویکرد مدیران کارگزاری ها را نشان می‌دهد چرا که هرچه وابستگی به درآمد حاصل از کارمزد خصوصا در بازار یک طرفه ایران کمتر باشد، بقا و پایداری یک کارگزاری بیشتر خواهد بود. از میان ۱۲کارگزاری مورد بررسی در این گزارش، سه کارگزاری آگاه، بانک پاسارگاد و بانک صنعت و معدن در دوره های اخیر بر سرمایه‌گذاری تمرکز کرده و توانستند سهم بیش از ۴۵درصدی از درآمد عملیاتی خود را به این بخش اختصاص دهند.

دیگر کارگزاری های بورسی نیز در دوره های اخیر سهم سرمایه‌گذاری را در سبد درآمدی خود افزایش داده اند اما هنوز بیش از ۷۰درصد درآمد این نهادها از بخش کارمزد معاملاتی است. از دیگر مواردی که می‌توان برشمرد بحث اعتباردهی کارگزاری هاست. در سراسر دنیا کارگزاران می‌توانند از منابع مالی خود به مشتریان اعتبار دهند و از این محل کارمزد دریافت کنند. در بسیاری از کارگزاری‌های مطرح سهم بیش از ۵۰درصدی از درآمد به کارمزد اعتباردهی تخصیص دارد.

با وجود این کارگزاران بورسی ایران تنها نقطه واسط را ایفا می‌کنند و سهامدار را برای اعتبار به بانک متصل می‌کنند. این کار هیچ سودی برای این نهاد مالی ندارد که نیاز است تا سازمان بورس در رابطه با این موضوع تجدید نظر کند. تا پیش از این شرکت‌های کارگزاری، وظیفه سبدگردانی و وظایفی مانند مشاور سرمایه‌گذاری، مشاور اعضا و پذیرش و مدیریت صندوق‌های سرمایه‌گذاری را انجام می دادند؛ فعالیت هایی که به مرور از کارگزاری ها جدا شد. برای رونق هرچه بیشتر این صنعت نیاز است سازمان بورس تمهیداتی بیندیشد تا کارگزاری ها بتوانند فعالیت های دیگری را نیز به انجام برسانند تا نتیجتا از وابستگی این صنعت به کارمزد معاملات کاسته شود.

کارمزد بالا/ سود کم!

مقایسه کارمزد دریافتی توسط کارگزاران بورسی ایران با کشورهای دیگر نشان می‌دهد که میزان کارمزد دریافتی کارگزاری های ایران بسیار بالاتر است. با وجود این، حال صنعت کارگزاری خوب نیست. در بازه سالانه همواره حاشیه سود این صنعت کاهشی است و در مجموع بیش از 50درصد زیان عملیاتی دارد.  از علل اصلی شکل گیری این پارادوکس را که با وجود کارمزد بالا زیان عملیاتی رقم خورده است؛ می‌توان نبود تنوع درآمدی کارگزاری ها دانست. کارگزاری های ایران برخلاف کشورهای دیگر وابستگی زیادی به کارمزدهای معاملاتی دارند. این وابستگی در کنار تعداد زیاد کارگزاری های بورسی عاملی بوده است تا بسیاری از کارگزاران با کاهش سود و حتی بعضا شناسایی زیان روبه رو شوند.

پنج نقطه اختلاف ایران و جهان

یکی از تفاوت های عمده در کارگزاری های بورسی ایران با سایر نقاط دنیا، بحث تعداد کارگزاری است. در ایران بنابر اعلام سازمان بورس، بیش از 100کارگزاری فعال مجوز دریافت کرده و در حال فعالیت هستند. این در حالی است که به طور مثال در ترکیه با وجود اینکه ارزش معاملات بورسی بیشتری دارد، تنها 70کارگزاری فعال هستند.

در بحث تنوع درآمدی نیز ایران با سایر کارگزاران بورسی دنیا تفاوت های زیادی دارد. در آمریکا، ترکیه و بسیاری کشورهای دیگر درآمد حاصل از کارمزد معاملاتی 30 تا نهایتا 40درصد از درآمد کارگزاری ها را تشکیل می‌دهد و عمده درآمد آنها از بخش های دیگر نشات می‌گیرد. برخی کارگزاری های بزرگ آمریکایی کارمزد خود را حتی تا صفر‌درصد کاهش داده اند. با وجود این کارمزد در بازار سرمایه ایران بسیار عدد بالایی است. با وجود کارمزد بالا کارگزاران سود بالایی کسب نمی کنند و عمدتا با زیان همراه هستند.

سومین تفاوت عمده کارگزاری های بورسی ایران با دیگر نقاط جهان بحث فصل رکودی بازار سرمایه ایران است. در ایران با توجه به محدودیت دامنه نوسان، یک طرفه بودن بازار و کارمزد معاملاتی بالا، نقدشوندگی پایینی برقرار است و درنتیجه فصل های رکودی در بازار سرمایه ایران نسبت به سایر نقاط دنیا بیشتر است. هر زمان که دامنه نوسان بازار سرمایه به هر علتی محدود می‌شود، رونق معاملاتی کاهش یافته و در نتیجه شرکت‌های کارگزاری بورسی از این محل دچار زیان می شوند.

نمونه بارز این موضوع اخیرا در بازار سرمایه تجربه شد. طی چندماه گذشته ریسک های ژئوپلیتیک بسیار افزایش یافت و همین موضوع موجب شد تا دامنه نوسان در محدوده مثبت /منفی یک درصد قرار بگیرد. به همین خاطر رکود معاملاتی بازار سرمایه عمیق شد و  در نتیجه کارگزاران از این محل کاهش سود و بعضا زیان سنگینی را متقبل شدند. از طرفی چون در کشور ایران فروش استقراضی (خالی‌فروشی) راه اندازی نشده است و سرمایه‌گذاران فقط از بالا رفتن قیمت می‌توانند کسب سود کنند،  در نتیجه در فصل های نزول بازار سرمایه کارگزاران زیان بالایی را متحمل می شوند.

تفاوت دیگری که می‌توان برشمرد به لحاظ اعتباردهی کارگزاری هاست. در سراسر دنیا کارگزاران می‌توانند از منابع خود به مشتریان اعتبار داده و از این محل کارمزدی دریافت کنند که یکی از منابع اصلی درآمد آنهاست. اما در ایران کارگزاران تنها مشتریان را به بانک وصل کرده و فقط می‌توانند از منابع بانکی به مشتریان وام دهند که در این میان هیچ کارمزدی نیز عاید کارگزاری ها نمی‌شود. این در حالی است که اگر مجوز اعطای وام مستقیم به کارگزاران داده شود، بسیاری از کارگزاری های بورسی از تک‌منبع درآمدی خارج می شوند و درآمد خوبی از این محل کسب خواهند کرد.

آخرین تفاوتی که می‌توان برشمرد، بحث رقابتی نبودن کارمزد معاملاتی است. در ایران بر اساس سقف کارمزدی که تعریف می‌شود، کارگزاران بورسی ملزم به رعایت آن هستند و بدون در نظر گرفتن تفاوت های کلیدی همچون پشتیبانی مشتری، کارکرد صحیح بخش آنلاین و...، همه کارگزاری ها نرخ کارمزد یکسان دارند. این در حالی است که در اکثر نقاط دنیا این کارمزد به طور رقابتی بوده و کارگزاران بر اساس سرویس هایی که ارائه می‌دهند، نرخ خود را تعیین می‌کنند و وارد فضای رقابتی می شوند. درنتیجه رقابت آزاد به کاهش کارمزد منجر شده و نقدشوندگی را افزایش خواهد داد.

سقوط 95درصدی سود خالص مفید

تنها کارگزاری بزرگ بورسی که گزارش دوره 12ماهه 1403 منتهی به شهریور ماه خود را روانه سامانه کدال کرده است، کارگزاری مفید است. باتوجه به اینکه کارگزاری مفید بزرگ‌ترین کارگزاری بورسی ایران بوده و بیشترین حجم معاملات را شامل می‌شود، بررسی صورت مالی این شرکت می‌تواند تا حد زیادی وضعیت کلی صنعت کارگزاری را نمایان سازد. در دوره 12 ماه منتهی به شهریور 1403، کارگزاری مفید مجموعا یک هزار و 411میلیارد تومان درآمد از محل کارمزد و حق الزحمه شناسایی کرده است. این در حالی است که درآمد کارمزد کارگزاری مفید در سال 1402 به میزان 2هزار و 583میلیارد تومان بوده و این به معنای نزول 45درصدی درآمد این شرکت است. همان‌طور که عنوان شد تک‌منبع درآمدی، صنعت کارگزاری را زمین‌گیر کرده است. این موضوع را خود کارگزاری های بورسی نیز درک کرده اند و از این جهت در دوره های اخیر سهم سرمایه‌گذاری را در پرتفوی درآمدی خود افزایش داده اند.

در سال 1403 سود حاصل از سرمایه‌گذاری در کارگزاری مفید 170میلیارد تومان بوده که نسبت به سال گذشته 20درصد افزایش یافته است. سهم درآمد کارمزد در سال قبل بیش از 95درصد از درآمد عملیاتی کارگزاری مفید را تشکیل داده است. این در حالی است که طی سال‌جاری این نسبت به 89درصد رسیده و 11درصد از درآمد عملیاتی این شرکت از طریق سرمایه‌گذاری حاصل می‌شود. با این اوصاف مجموع درآمد عملیاتی کارگزاری مفید طی سال‌جاری یک‌هزار و 581میلیارد تومان بوده که در قیاس با سال ماقبل نزول 42درصدی را تجربه کرده است. در بخش هزینه ها، کارگزاری مفید به خوبی هزینه های خود را کنترل نکرده است و با وجود نزول بالای درآمدی هزینه های این شرکت افزایش یافته است.

مجموع هزینه های عملیاتی این شرکت یک‌هزار و 491میلیارد تومان بوده که در قیاس با سال گذشته 9درصد افزایش یافته است. در نهایت سود خالص کارگزاری مفید در سال 1403 به میزان 56میلیارد تومان به ثبت رسید که نزول 95درصدی نسبت به 1402 تجربه کرده است! در سال گذشته سود خالص کارگزاری مفید  یک‌همت بوده است. با این تفاسیر زمانی که بزرگ‌ترین کارگزاری بورسی ایران با وضع فاجعه‌وار این‌چنینی دست و پنجه نرم کند، طبعا کارگزاری های دیگر نیز وضعیت مشابهی دارند.

لزوم تعریف منابع جدید درآمدی توسط سازمان بورس

تا پیش از این شرکت‌های کارگزاری، وظیفه سبدگردانی و وظایفی مانند مشاور سرمایه‌گذاری، مشاور اعضا و پذیرش و مدیریت صندوق‌های سرمایه‌گذاری را انجام می دادند؛ فعالیت هایی که به مرور از کارگزاری ها جدا شد. در کنار این موارد درآمدهایی همچون کارمزد حاصل از اعطای وام نیز از جمله مواردی است که سازمان بورس می‌تواند به شرکت‌های کارگزاری اعطا کند تا این صنعت از وضعیت بحرانی فعلی خود خارج شود. در حال حاضر این نهاد فقط نقش واسط و وصل کننده مشتریان به بانک‌ها برای ارائه وام دارد و کارمزدی از این بابت دریافت نمی کند. در عمده کارگزاری‌های بزرگ دنیا 50درصد درآمدشان از محل همین کارمزد اعتباردهی رقم می خورد.

یکی دیگر از راه حل های کلیدی، بحث بازارگردانی است. بازارگردان خرید و فروش را انجام می‌دهد و از شکافی که در قیمت خرید و فروش به بازار پیشنهاد می‌دهد، درآمد قابل ملاحظه ای کسب می‌کند. دادن چنین اجازه ای به کارگزاران می‌تواند به تنوع درآمدی آنها منجر شود. آخرین راهی که می‌تواند چاره ساز شود، بحث مدیریت وجوه نقد مشتریان است. کارگزاران در این راه می‌توانند به مشتریان خود خدماتی به غیر از خدمات معاملاتی را پیشنهاد دهند و از بابت آن کارمزد دریافت کنند. همه این اقدامات موجب عدم اتکای کارگزاری ها به کارمزد معاملاتی شده و در نتیجه می‌تواند علاوه بر رونق این صنعت نرخ کارمزدها را کاهش دهد و به افزایش نقدشوندگی بازار سرمایه کمک شایانی کند.

سرمایه‌گذاری؛ پازل گمشده کارگزاری ها

بزرگ‌ترین چالش صنعت کارگزاری ایران بحث تک‌منبع درآمدی است. از آنجا که فصل رکود بازار سرمایه از فصول رونق آن بیشتر است، در نتیجه حجم معاملات کارگزاری ها در فصول رکودی بازار کاهش چشمگیری تجربه می‌کند. بنابراین لازم است این صنعت به سمت تنوع درآمدی پیش رود. با توجه به تعداد بالای شرکت‌های کارگزاری در بورس ایران، صرف کارمزد حاصل از خرید و فروش سهام نمی‌تواند بقای یک کارگزاری را تضمین کند. پیش‌تر مواردی که سازمان بورس می‌تواند انجام دهد تا حال صنعت کارگزاری ایران بهبود یابد عنوان شد. علاوه بر این یکسری اقدامات را نیز خود کارگزاران می‌توانند انجام دهند تا با رونق درآمدی همراه شوند. سرمایه‌گذاری تکه پازل گمشده این صنعت است. هرچه کارگزاری ها به سوی سرمایه‌گذاری سوق یابند از بقای بیشتری برخوردار خواهند شد.

در این صورت است که شرکت‌های کارگزاری بورسی می‌توانند در فصول رکودی نیز وضعیت خوبی داشته باشند و سودآوری آنها نزول بالایی را تجربه نکند. هرچه تمرکز درآمدی این صنعت از کارمزد به سوی منابع دیگر سوق یابد، کارگزاری ها وضعیت پایدارتری در فصول رکودی خواهند داشت. از میان 12 کارگزاری بزرگ بورسی که در این گزارش مورد بررسی قرار گرفت، سه کارگزاری بورسی در دوره های اخیر سهم بیشتری به سرمایه‌گذاری تخصیص داده اند. کارگزاری آگاه در سال‌های 1401 و 1402 به ترتیب سود یک‌هزار و 701میلیارد و یک‌هزار و 167میلیارد تومانی از محل سود سرمایه‌گذاری ها کسب کرده اند. سهم سرمایه‌گذاری در سبد درآمدی این کارگزاری در دو سال اخیر بیش از 50درصد بوده است. در سال 1401 در حدود 73درصد و در سال گذشته 55درصد از درآمد عملیاتی کارگزاری آگاه حاصل از سرمایه‌گذاری بوده است.

کارگزاری بانک پاسارگاد دیگر کارگزاری است که سهم بالایی را به سود حاصل از سرمایه‌گذاری تخصیص داده است. در سال 1402، کارگزاری پاسارگاد 410میلیارد تومان سود از محل سرمایه‌گذاری کسب کرده است که سهم 61درصدی از درآمد عملیاتی این شرکت را تشکیل می‌دهد. کارگزاری بانک صنعت و معدن دیگر کارگزاری است که توانسته با مدیریت سرمایه‌گذاری های خود سهم بیشتری را به سرمایه‌گذاری اختصاص دهد تا از وابستگی به کارمزد تا حدی رهایی یابد. در سال 1402 سود حاصل از سرمایه‌گذاری این کارگزاری به میزان 133میلیارد تومان بوده که سهم 49درصدی از درآمد عملیاتی این شرکت داشته است.

این سه کارگزاری با تمرکز خود بر روی سرمایه‌گذاری توانسته اند سهم درآمد کارمزد را به 30 تا نهایت 50درصد در پرتفوی درآمدی خود کاهش دهند. همین موضوع موجب پایداری سود و درآمد این کارگزاری ها می‌شود. البته سایر کارگزاران بورسی نیز در سال گذشته سهم سرمایه‌گذاری جانبی را در پرتفوی درآمدی خود افزایش داده اند. اما سهم سرمایه‌گذاری هنوز به میزانی نیست که از اتکای درآمدی کارمزد آنها بکاهد. از میان 12 کارگزاری مورد بررسی، کارگزاری فارابی کمترین میزان سرمایه‌گذاری را دارد. در سال‌های اخیر هیچ سودی حاصل از سرمایه‌گذاری برای این کارگزاری به دست نیامده و تمامی درآمد آن از محل کارمزد معاملاتی است.